ویژگی‌های نظام کارآمد نظارتی

در حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، به منظور جلوگیری از انحراف زمامداران از مسیر حق، عدالت و تقوا، به حکم عقل ودین، نظارت بر کار زمامداران نه به عنوان یک حق، بلکه به مثابه یک تکلیف شرعی برهمۀ شهروندان جامعه فرض شده است. آنچه در نوشتار پیش رو مورد بررسی قرار گرفته، موضوع ویژگی‌های دستگاه‌های نظارت و بازرسی بر اجزای نظام و دولت است که مسئولیت مهم پاسداری از

اعتماد و اطمینان عمومی را عهده دار می‌باشند. گرچه وجدان و احساس حضور در محضر حق در کنار نظارت درونی مانع از تخلف انسانها می‌شوداما این عوامل در همه انسانها و به قدر کافی وجود ندارد، بنابراین نظارت بیرونی از اهم مسائل تمامی جوامع بشری است و انجام هرچه مطلوب و موثرتر آن در گرو توجه به موارد مهمی است که در این نوشتار به آن می‌پردازیم.

 

تأملى در واژه و مفهوم نظارت در ارتباط با نظارت کارآمد‏
۱- تعریف لغوى: «نظارت» از ماده «نظر» است و مرحوم «دهخدا» در کتاب لغت‏نامه (ج ۱۴) ذیل واژه مذکور، آن را به نگریستن در چیزى با تأمل، حکومت کردن بین مردم و فیصله دادن دعاوى ایشانو نیز به معناى چشم، بصر، دیده، فکر، اندیشه، تفکر، رویه، دقت، تأمل، تدبر، خیال، وهم، و اعتراض آورده است او «ناظر» را به معناى بیننده، شاهد و دیده‏بان و نگاهبان مطرح نموده است.
۲- تعریف اصطلاحی: در تعریف مصطلح حقوقی، «نظارت» به مجموعه عملیاتی گفته می‌شود که طی آن، میزان تطابق عملکرد اشخاص با قوانین و مقررات سنجیده می‌شود تا از این طریق، به مطابقت نتایج عملکرد با هدف‌های مطلوب، اطمینان به دست آید.
«نظارت» در حقوق اساسی نیز بررسی و ممیزی و ارزشیابی کارهای انجام شده یا درحین انجام و انطباق آنها با تصمیمات اتخاذ شده و همچنین، قانون و مقررات در جهت جلوگیری از انحراف افراد تعریف شده است.

۳- ویژگیهاى مفهوم نظارت:در معرفى مفهوم نظارت ویژگیهاى ششگانه زیر را در همه اقسام کاربرد این اصطلاح و واژه مى‏توان دید:
۳-۱- در هر نظارتى چهار رکن را مى‏توان مؤثر دید: «ناظر» و «عامل یا منظور»(نظارت‏شونده)، که البته ناظر و عامل مى‏توانند در یک مصداق جمع شده و به نوعى خود کنترلى برسیم، «فرآیند تحقق و نظارت »(دیدن و کنترل آگاهانه امور) و نهایتاً «ابزارها و شیوه‏هاى نظارت».
۳-۲- نظارت با عقلانیت در ارتباط است؛ چون نیاز به تجزیه و تحلیل و تشخیص صحیح از سقیم دارد.
۳-۳- از ویژگى فوق، به این خصیصه نیز مى‏توان رسید که نظارت کنشى «عامدانه و عالمانه » است؛ از این‏رو هر نگاه تصادفى و از روى جهل را نظارت نمى‏نامند.
۳-۴- در همه نظارتها، فرض بر این است که عامل برحسب برنامه‏اى عمل کند و از این رو بر او نظارت مى‏شود تا حرکت صواب و یا ناصواب او ثبت و درج شود.
۳-۵- ویژگى دیگر اقسام نظارتها آن است که نظارت در جاهایى مطرح است که حرکتى‏ علمى یا عملى، کمى یا کیفى، گسترده یا محدود، مخفى و یا آشکار و… متناسب با اهداف مقرر، در جریان باشد. از آنجا که حین عمل احتمال خطا و یا انحراف از مسیر مى‏رود، از این‏رو مورد کنترل و نظارت قرار مى‏گیرد. با همین مبنا در نگاه دینى از سوى خداوند و فرشتگان اعمال همه آدمیان و حتى معصومین مورد نظارت و کنترل است (داستان یونس پیامبر).
۳-۶- مجموعه نظارت‌هاى مربوط به آدمیان در عرصه‏هاى مختلف حکومتی را مى‏توان به چهار قسم نظارت تقلیل داد: «نظارت دولت بر مردم»؛ «نظارت مردم بر دولت»؛ «نظارت مردم بر مردم»؛ «نظارت دولت بر دولت »(برخى از اجزاى دولت بر برخى دیگر نظارت کنند). در میان این نظارتها، قدیمى‏ترین و باسابقه‏ترین آنها، نظارت قسم اول است. (نظارت دولت برمردم ) و حال آنکه نظارت قسم دوم (مردم برحکومت و دولت)، به صورت نهادینه و مستمر از قدمت بالایى برخوردار نیست و پیشینه آن به قرون اخیر بر مى‏گردد، هر چند در جهان اسلام و تنها در صدر اسلام و سیره علوى نیز مى‏توان از نظارت مردم برحکام، شواهدى جست.
۴- اشکال کلی نظارت:
نظارت به دو صورت کلی ذیل انجام می‌گردد: نخست

مطالعه بیشتر بستن