ادامه از صفحه قبل :

نظارت درون سازمانی که از سوی معاونتها و ادارات نظارت و بازرسی دستگاههای اجرایی خود دستگاه اعمال می‌شود و دوم نظارت برون سازمانی که به موجب قانون است و ازسوی سایر دستگاههای نظارتی مانند نظارت مالی دیوان محاسبات کشور (اصل ۵۵قانون اساسی) یا سازمان بازرسی کل کشور
( اصل ۱۷۴قانون اساسی) اعمال می‌شود.

ویژگیهای‌ارکان نظام نظارتی موثر وکارآمد
الف ) ویژگیهای ناظران و بازرسان:
۱- شناخت دقیق از موضوع و محیط بازرسی و نیز قوانین و مقررات ناظر و حاکم بر آن.
۲- اولویت‌بندی موضوعات: به فرمایش امیر مومنان علی(ع:) اندیشه (انسان) برای همه کارها گنجایش ندارد، پس باید آن را برای مسائل مهم و اساسی، فارغ نگه داشت و در جایی دیگر می‌فرمایند: “ کسی که به کار غیرمهم مشغول شود، کار مهمتر را ضایع خواهد کرد.”
۳- آشنایی با قواعد، اخلاق و مهارتهای بازرسی از قبیل برخورداری از دانش و اطلاعات تخصصی حوزه مورد بازرسی، برخورداری از قدرت تجزیه و تحلیل، حساسیت در برابر پدیده‌های پیرامونی، داشتن شجاعت برخورد با مفاسد و متخلف.
۴- بهره مندی از نظرات مشاورین و متخصصان.
۵- استفاده از تیمی متشکل از افراد با مهارتها و قابلیتهای مختلف
۶- به کارگیری فناوریهای نوین اطلاعاتی در کسب وتحلیل داده ها. به عقیده دانشمندان علوم اداری، نظامهای اداری با عبور از مراحل سنتی و بوروکراسی به مرحله جدید خود یعنی” اینفوکراسی” رسیده است. این مرحله‌ای است که در آن رایانه و نرم افزار به کمک مدیران آمده به آنان این امکان را می‌دهد که از ماشین به عنوان مشاور، برنامه‌ریز و حتی مجری برنامه‌ها و دستورات خود استفاده نمایند.
۷- پرهیز از مصلحت اندیشی در هنگام تحریر و تدوین گزارش بازرسی: امانتداری و صداقت که دو ویژگی بارز بازرسان است و ایجاب می نماید که در روایت وقایع و تحلیل و نتیجه گیری در خصوص آنها به وظایف خود عمل نموده و از مصلحت اندیشی هایی که جزء وظایف یا اختیارات آنها نیست، پرهیز نمایند.
۸- ارائه راهکارها و راه‌حل‌ها: می توان گفت مرحله اظهار نظر و ارائه راه حل علمی و عملی و جامع و مانع برای رفع مشکلات مهمترین بخش از پروسه بازرسی است.

ب ) ویژگیهای دستگاه منظور:
۱- از قبل توقعات مورد نظر از سیستم نظارت شونده به او گوشزد شود؛ بعبارت دیگر باید مردم و نظارت شوندگان از رسالت و اهداف نظارت آگاه باشند؛ وقتی از آن آگاهی یافتند به آن تعهد خواهند داشت.
۲- نظارت مبتنی بر اهداف سازمانی و برنامه ابلاغی باشد و شاخص‌های نظارتی نیز براساس اهداف و استراتژی‌ها باشد.
۳- متناسب با پستهای مختلف سازمانی باشد.
۴- کنترل باید در نقاط استراتژیک انجام شود؛ زیرا نظارت بر کل فعالیت‌ها ممکن وضروری نیست.
۵- تفاوت‌های محیطی هر سازمان در آن ملحوظ باشد.
۶- چرخه تجدیدنظر در آن لحاظ شده باشد.

ج) ویژگیهای فرآیند تحقیق و نظارت:
۱- مشخصه هشداردهندگی وپیش‌بینی کنندگی اقدامات نظارتی: کارکرد اصلی فرآیند‌های کنترل، اصلاح بموقع یک فعالیت معین قبل از بروز اشکال در سیستم و دستگاه تحت نظارت است.
۲- ایجاد محیط فرهنگی و تعیین مشوق‌های مثبت و منفی،پدیدآورنده انگیزش جهت رعایت قوانین و مقررات است.
۳- بموقع و برخط (online) بودن نظارت بدین توضیح که در صورت بروز وقفه بین فرآیندهای کاری و کنترل و نظارت نخست احتمال تشخیص انحراف کاهش می‌یابد؛ دوم در صورت تشخیص انحراف نمی‌توان روابط علت و معمولی بین علل و شرایط بوجود آورنده انحراف را بدرستی شناسایی نمود؛ سوم تدوین راهکارهای مؤثر، با صرفه و مناسب بمنظور اصلاح انحرافات عملکرد، ممکن نخواهد شد.
۴- فراگیرو جامع بودن در سه سطح تطبیقی، تحلیلی و استراتژیک: تمامی فرآیندهای حکومتی، چه در سطح استراتژیک (سیاستهای کلی)، مدیریت کلان (سران قوا)، تاکتیکی. تکنیکی (قسمت‌های اجرائی) باید بصورت کاملاً دقیق تحت پوشش کنترلی نهاد نظارت واقع شوند.
۵- متناسب باشد؛ به‌عبارت دیگرشدت و دقت کنترل و توزیع مکانی و زمانی توان نظارتی حکومت و فاصله سازمانی بین ناظر و منظور، تابع مختصات محیط نظارت بدین شرح است:
الف ) نحوه آرایش قوای حکومتی درنظام سیاسی (تمرکز، انفکاک واستقلال قوا)؛
ب ) روابط و تعاملات تعریف شده بین قوای سیاسی و حدود اختیارات قانونی آنها درسطوح مختلف تصمیم سازی و اجراء؛
ج ) نحوه آرایش منابع تولید و توزیع درآمد و ثروت در جامعه
د ) نقش تحدیدات و فرصت‌های محیطی.
۶- منعطف باشد؛ یعنی دستگاه نظارتی باید بتواند به‌منظور انجام نظارت با توجه به بروز تغییرات در آیتم‌های فوق الذکر تغییر یافته و تعاریف جدید برای مختصات نوین محیط کاری خویش تدوین نماید.

د ) ویژگیهای نظام کارآمد برای نظارت و کنترل:
برای تدوین نظام نظارتی معنادار، کارآمد و تعالی جو رعایت چهارچوب ذیل لازم و ضروری است:
۱- تدوین چشم انداز و راهبردها:با تدوین چشم انداز و راهبردها در واقع افق‌های قابل دسترسی و مورد نظر حاکمیت را مشخص می‌کنیم و بر این اساس گام های عملی برای رسیدن به آن تعریف می‌شود.
۲- بهره‌گیری از شاخص ها (الگوها): در واقع نظارت زمانی مفهوم پیدا می‌کند که ما وضعیت موجود را با شاخص‌ها و الگوهای وضعیت مطلوب مقایسه کنیم.
۳- تعامل با بیرون: این تعامل از دو بعد قابل بررسی است. در بعد اول تعامل دستگاه نظارتی با مردم مطرح است که به درستی صورت نمی‌گیرد و شرط تحقق نظارت کارآمد افزایش این تعامل با بهره‌گیری از فناوری ارتباطات و اطلاعات در راستای چشم اندازها و استراتژی‌ها و از طریق اطلاع‌رسانی دقیق است. در بعد دوم تعامل بین دستگاه‌های نظارت‌کننده و نظارت شونده مطرح می‌شود که خود بر بهبود فرهنگ نظارت و نظارت پذیری مبتنی است. تأکید بر جنبه‌های مثبت و اصلاحی و پرهیز از مچ‌گیری می‌تواند در بهبود این تعامل مؤثر باشد.
۴- ساده‌سازی ساختارها: با پیچیده شدن ساختارهای نظارتی و افزایش فعالیتهای غیرضرور، انرژی آن صرف حفظ سیستم میشود تا تحقق اهداف آن.
۵- منابع انسانی: افراد باید واجد توانایی‌های خاص عصر اطلاعات، توانایی‌های ارتباطی، تخصص و تجربه بوده و آموزش‌های لازم را در این زمینه دیده باشند. چنین فرآیندی موجب جلب اعتماد دستگاه‌های نظارت شونده و مردم خواهد شد.
۶- احساس وظیفه پاسخ گویی به مردم در مقامات مسئول و شفافیت در عملکرد آنها؛ زیرا هر جا پنهان کاری و انحصار وجود داشته باشد، نتیجه غیرقابل اجتناب آن، فساد خواهد بود.
۷- بهره‌گیری از فناوری: پیچیدگی‌های دنیای امروزی جز با استفاده از فناوری‌های روز قابل حل نیستند. امروزه به دلیل ظهور پدیده‌هایی چون کار از راه دور، آموزش از راه دور، تجارت الکترونیکی و سازمان‌ها به سمت مجازی شده پیش می‌روند؛ به‌طوری که زمان ومکان در انجام امور فوق، مفهوم خود را از دست داده است. این فناوری‌ها امروز در امر گزارش دهی، گزارش گیری، دریافت بازخورد عملکرد و اصلاح درونی سیستم حائز اهمیت است.
۸- نتایج حاصله از بازرسی و نظارت باید دارای ضمانت اجرایی لازم باشد و اگر این ضمانت اجرایی پیش بینی نشده باشد یا از حمایت قانونی و عملی برخوردار نباشد، تجاوز به قانون تشدید شده و متخلفان با جرات بیشتری به عبور از قوانین خواهند پرداخت وچه بسا حتی انگیزه مبارزه با تخلف کاهش یابد.
۹- تلاش در جهت بیدار کردن وجدانها و فطرتها: انسانها فطرتاً سلامت، پاکی و پاکدامنی در کردار و گفتار را دوست داشته و در جستجوی آنند. تجربه نشان داده است چنانچه با افراد به زبان دل آنان سخن گفته شده بیدارسازی وجدانشان مورد توجه قرار گیرد، در مسیر اصلاح قرار می گیرند.
۱۰- برخورداری بازرسان و روشهای نظارتی آنان از پذیرش و مقبولیت نزد منظورین: بی تردید هرچه که مقبولیت و پذیرش بازرس در محیط بازرسی بالا باشد به همان میزان تمایل و رغبت مدیران و دست اندرکاران آن دستگاه جهت همکاری و همراهی با بازرسان جهت کشف حقایق، بالاخواهد بود. میزان این مقبولیت نیز بستگی به عوامل مختلف از جمله میزان تعهد بازرس به اصول و ارزشهای اخلاقی، سوابق پیشین او در انجام ماموریتها و نقش وی در برخورد با مفاسد، پیشینه و سوابق شغلی و خانوادگی او، نحوه برخورد شخصی و شغلی وی در محیط ماموریت،نحوه تعامل او با مدیران و کارکنان، سطح دانش و اطلاعات بازرس در خصوص موضوع یا موضوعات مورد بررسی و نحوه و میزان جدیت بازرس در پیگیری موضوعات و گزارشها دارد.
۱۱- توجه به گلوگاه‌های بروز مفاسد و عقبه های آتی: مشغول شدن یک مجموعه بازرسی‌کننده به نظارت شکلی، باعث غافل ماندن آنها از اعماق و نیمه های پنهان مفاسد می‌شود.

مطالعه بیشتر بستن