آئین‌نامه اجرایی قانون ونقش اداره در تدوین آن

تخلفات اداری پدیده پیچیده‌ای است که تحت تاثیر عوامل متعددی از جمله مسایل فرهنگی، شخصیتی، اداری، اقتصادی و اجتماعی رشد می‎کند؛ لذا برای پیشگیری از آثار سوء تخلفات لازم است با شناخت این عوامل و میزان تاثیر هر کدام، الگویی بومی متناسب با شرایط هر جامعه‌ای به‌کار گرفته شود. از مهمترین تخلف ها می توان به

تخلف مقام یا مقامات اداری از تدوین آیین نامه اجرایی قانون اشاره کرد که به جهت اهمیت آن می توان اثر آن را به تمام آحاد مردم تسری داد. به این ترتیب که به جهت عدم تدوین به موقع آیین نامه اجرایی، امکان اجرای صحیح قانون فراهم نشده و به دنبال آن ضرر و زیان متوجه آحاد افراد جامعه خواهد بود، لذا در این پژوهش ضمن بررسی انوان مقررات دولتی و آیین نامه ها، و بررسی انواع تخلفات اداری، نحوه رسیدگی به این تخلف را با توجه به قوانین جاری مورد بررسی قرار خواهیم داد.

 

آیین‌نامه به مقرراتی گفته می‌شود که توسط مقامات صلاحیت‌دار (مانند وزیر و شهردار) وضع و در معرض اجرا قرار می‌گیرند. خواه هدف آن تسهیل اجرا و تشریح قانونی از قوانین موضوعه باشد؛ خواه در مواردی باشد که اساساً قانونی وضع نشده‌است، که به آن نظام‌نامه هم گفته می‌شود.
آیین‌نامه در جایی که مخالف یا مغایر با قانون است، تاب مقاومت در برابر قانون را ندارد. تفاوت اساسی قانون و آیین‌نامه در مراجع تصویب‌کننده آن‌ها است؛ به طوری‌که قانون از مجاری مجالس تنقیح و تصویب می‌گردد، ولی آیین‌نامه توسط سازمان‌های دولتی مصوب می‌گردد؛ ضمن این‌که ابطال آیین‌نامه‌های مغایر با قانون با دیوان عدالت اداری است.
همچنین مجموعه مقرراتی را که توسط هیئت وزیران یا یکی از آنها برای اجرای قوانین مصوب مجلس یا انجام امور مستقل ایجاد می‌گردد، آیین‌نامه می‌گویند. به‌طور کلی قوانین در سلسله مراتب طولی به این ترتیب قرار می‌گیرند: قانون اساسی قوانین عادی (قوانین مصوب مجلس)، آیین‌نامه‌ها و نظام‌نامه‌ها. فایده تقسیم‌بندی مزبور در لزوم تبعیت هر قانون از قانون بالاتر می‌باشد؛ بنابراین آیین‌نامه‌ها نباید مخالف قانون (اعم از اساسی و عادی) باشند. به موجب اصل ۱۳۸ قانون اساسی: اصل ۱۳۸ – علاوه بر مواردی که هیئت وزیران یا وزیری مأمور تدوین آیین‌نامه‌های اجرایی قوانین می‌شود، هیئت وزیران حق دارد برای انجام وظایف اداری و تأمین اجرای قوانین و تنظیم سازمانهای اداری به وضع تصویب‌نامه و آیین‌نامه بپردازد. هر یک از وزیران نیز در حدود وظایف خویش و مصوبات هیئت وزیران حق وضع آیین‌نامه و صدور بخشنامه را دارد ولی مفاد این مقررات نباید با متن و روح قوانین مخالف باشد.

انواع مقررات دولتی
دستورالعمل، تعیین ضوابط اجرایی برای واحدهای شرکت به منظور ارائه اطلاعات فنی و عملی است. دستورالعمل عبارت است از ترتیب انجام کار به ترتیب اجرای آن که برای اجرا به مقامات صالحه و در حدود وظایف و مسؤولیت به کارکنان شرکت ابلاغ می‌شود. دستورالعمل ها به دو نوع اداری و فنی تقسیم می شوند.
دستورالعمل های اداری : به منظور اجرای ضوابط اجرایی اداری، مالی و منابع انسانی و همچنین راهنماهای کاری در این حوزه به واحدهای شرکت ابلاغ می‌گردند.
دستورالعمل های فنی : شامل ضوابط اجرایی تخصصی واحدها و همچنین راهنمای فنی می‌باشند.

نظام نامه
مشخص کننده ساختار کلی یک سازمان و تعیین کننده ارکان و عناصر اصلی آن،

بخشنامه یا شیوه نامه
دستورالعمل هایی هستند که برای تسهیل اجرای قوانین و آیین نامه ها به کارکنان شرکت ابلاغ می‌گردد. بخشنامه ها به منظور ابلاغ قوانین و مقررات، ارائه اطلاعات و تغییراتی در روال وضع اداری، ابلاغ دستورالعمل ها و ابلاغ به منظور هماهنگی تهیه و تدوین می‌شوند. بخشنامه ها دارای دو نوع داخلی و خارجی هستند.
بخشنامه های داخلی: توسط مدیرعامل شرکت تهیه و ابلاغ می‌شود.
بخشنامه‌های خارجی: توسط سایر نهادهای بالادستی به شرکت ابلاغ می‌شود و اگر مخالف صریح قانون نباشد از سوی مرئوس لازم الاتباع است.

تصویب نامه
مقرراتی است که مراجع و مقامات دولتی در حدود صلاحیت در امور معین و مشخص وضع می‌نمایند. (در اموری غیر از امور مورد نظر قانونگذار). مجوز حقوقی دولت در وضع تصویب نامه ناشی از مسئولیت است. تصویب نامه شامل امری معین و محدود است. به صورت متن واحد تدوین می‌شود ولی آیین نامه مشتمل بر قواعد عام و کلی متعدد و مرتبط است،

آیین نامه و انواع آن
آیین نامه ها قوانینی هستند که توسط مقامات صلاحیت‌دار وضع و در معرض اجرا قرار می‌گیرند. خواه هدف آن تسهیل اجرا و تشریح قانونی از قوانین موضوعه باشد.آیین نامه ها سه نوع اند:
الف) آیین نامه های اجرایی : مقرراتی هستند که به حکم صریح یا ضمنی قانونگذار برای تکمیل قانون وضع می شوند. به علت عدم استقلال ذاتی آنها به آنها آیین نامه های غیرمستقل نیز می‌گویند.
ب) آیین نامه جایگزین قانون یا آیین نامه های پارلمانی: مقرراتی که با اذن صریح قانونگذار توسط قوه مجریه تدوین می‌شوند اما ماهیتاً با قانون فرقی ندارند.
ج) آیین نامه مستقل‌: مقامات اجرایی به موجب اصل ۱۳۸ می‌توانند در حدود اختیاراتشان اقدام به وضع آیین نامه نمایند. این نوع آیین نامه ها مستقل از قانون برای انتظام روابط افراد به کار می‌روند و بسیار متنوع‌اند، مانند آیین نامه های انتخاباتی، شهرداری، امور مالی، استخدامی و… و مقامات واضع آن هیأت وزیران، وزیر، استاندار، فرماندار و… می‌باشند.
مقرراتی که مقامات/ مراجع صلاحیت دار وضع و ابلاغ می‌نمایند. خواه هدف آن تسهیل اجرا و تشریح قانونی از قوانین موضوعه باشد، خواه در مواردی باشد که اساساً قانونی وضع نشده است. به عبارت دیگر آئین نامه به مجموعه مقرراتی اطلاق می شود که یک سازمان عمومی یا خصوصی به منظور تنظیم امور سازمان خود (در یک یا چند مورد خاص) آن را تهیه و تدوین و به موقع اجرا می گذارد. آئین‌نامه با خط مشی‌ها، سیاست‌ها، برنامه ها و استراتژی‌های سازمان همخوانی داشته و دستیابی سازمان به اهداف از پیش تعیین شده، برقراری مناسبات و فعالیت‌های همسو و هم جهت با یکدیگر، یکپارچگی و یکنواخت نمودن فعالیتها، تصمیمات، رویه های اجرایی و … را در راستای استراتژیهای سازمان فراهم می نماید. آئین نامه ها به دلایل ذیل از جنبه حقوق اداری حائز اهمیت می باشند:
همانند قانون ایجاد حق و تکلیف نموده و جنبه آمرانه و غیرشخصی دارند.
مقام یا مقاماتی آنها را وضع و تصویب می نمایند.
آئین نامه ها به لحاظ کمیت از قانون بیشتر می باشند و بدون وجود آئین نامه ها انجام کار و فعالیتها در سازمان ها بسیار مشکل و گاهی اوقات غیرممکن می شود.
ضمناً از ویژگیها و خصوصیات آئین نامه می توان مواردی نظیر موجز بودن، جامع الاطراف بودن انعطاف پذیری، توالی مواد و بندها و تبصره ها، مکمل بودن و… را برشمرد.

تفاوت بین آیین نامه، دستورالعمل اجرایی و بخشنامه
آئین نامه جنبه آمریت و کلیت دارد و در حکم قانون محسوب می شود ولی دستورالعمل اجرایی و بخشنامه از این قاعده و ویژگی مستثنی می باشند.
آئین نامه مانند قانون ایجاد حق و تکلیف می کند ولی دستورالعمل اجرایی و بخشنامه ایجاد حق و تکلیف نمی کنند.
آئین نامه همواره از سوی مقامات صلاحیت دار تصویب و صادر می شود ولی دستورالعمل اجرایی یا بخشنامه می توان از سوی یک مقام خاص (مدیرعامل ) نیز صادر گردد.
دستورالعمل اجرایی و بخشنامه می تواند با استناد یکی از مواد یا تبصره های آئین نامه صادر و منتشر شود. به عبارت دیگر، تابع آئین نامه می باشد در صورتی که آئین نامه تابع دستورالعمل اجرایی و بخشنامه صادره نمی باشد.
آئین نامه قواعد و مقررات، دستور العمل اجرایی، نحوه و روش اجرایی صحیح بعضی از مواد و تبصره های آن و بالاخره بخشنامه اعلانی به زیرمجموعه را ارائه و بیان می کند.
آئین نامه جزء مقررات عمومی است ولی دستورالعمل اجرایی و بخشنامه جزء دستورات و تعلیمات داخلی اداری محسوب
می‌شوند.
مفاد آئین نامه مشتمل بر مواد و تبصره های آن است ولی دستورالعمل اجرایی می تواند شامل فرمولهای محاسبات، اعداد، جداول، نمودارها و… باشد و بخشنامه مواردی را فقط بر مبنای بندهای مختلف آن انعکاس و ارائه می دهد.
مفاد آئین نامه یا دستورالعمل اجرایی برای یک دوره خاص و معمولا بلندمدت ولی مفاد بخشنامه برای یک دوره کوتاه مدت تهیه و تدوین می‌گردد.
عدول از آئین نامه یا دستورالعمل مستقل تخلف از مقررات و قوانین تلقی می شود. در صورتی که تخلف از بخشنامه تخلف اداری
بشمار می‌آید.
بخشنامه بیشتر جنبه فوریت قضایا و اطلاع از چگونگی مبنی

مطالعه بیشتر بستن