کوه برداری یا گودبرداری

دکتر محمدباقر عفتی داریانی*: امروزه خاکبرداری و گودبرداری زمین با جداره‌های قائم بمنظور ایجاد فضاهای زیرزمینی، احداث انواع سازه‌های زیرزمینی امری اجتناب ناپذبر می‌باشد.خاکبرداری در مناطق پرتراکم شهری با دانه‌بندی ریز، همواره بعنوان یک فعالیت پرخطر محسوب می‌شود مخصوصا در شرائطی که گودبرداری

عمیق بوده و خطر گودبرداری زیاد و یا بسیار زیاد بوده و در مجاورت گود، ساختمان‌های حساس و بسیار حساس وجود داشته باشد زیرا در اثر گودبرداری در زمین، وضعیت تنش در آن تغییر پیدا کرده و موجب بوجود آمدن تغییر شکلها و ناپایداری‌های ناشی از گودبرداری شده و در نواحی مجاور گود، نشست‌هایی پدید می‌آید. لذا در گودبرداری‌ها، باید گسیختگی‌ها و مشکلات متداولی از جمله لغزش خاک،نشست و تورم خاک و تغییر مکان ساختمان‌های مجاور گود، ریزش، بالا آمدن کف، جوشش، مشکلات ناشی از لرزش ناشی از گودبرداری در سازه‌های اطراف گود مورد بررسی قرار گیرد و با ارزیابی میزان خطر گودبرداری، تحلیل پایداری گود با در نظر گرفتن بارهای مرده ساختمانهای مجاور انجام شود و براساس ضوابط و مقررات وآیین نامه‌های مربوط،،سازه نگهبان مناسب طراحی و اجرا شود. همچنین لازم است تحلیل تغییر شکل گود و سازه‌های مجاور با روابط تجربی و یا مدلهای عددی انجام شود.
چنانچه در اثر گودبرداری غیراصولی وعدم رعایت ضوابط و دستورالعمل‌های گودبرداری، خسارت جانی ومالی به سازه‌های مجاور و ساکنین و استفاده‌کنندگان آنها وارد شود بر مبنای اینکه مسئولیت در ورود ضرر به دیگری وجود رابطه سببیت است بر همین اساس فرد زیان دیده که در راستای گودبرداری غیراصولی ملک مجاور، بنای وی تخریب یا آسیب دیده باشد، می‌تواند پیگیری حقوقی کرده و از مقصر حادثه درخواست مطالبه خسارت کند که دادگاه نیز پس از تعیین کارشناس با احراز رابطه علیت و مشخص شدن میزان خسارت، حکم مناسب برای جبران خسارت صادر خواهد کرد. در اینگونه پرونده ها،معمولا قرار کارشناسی صادره شامل:
علل وقوع حادثه بروز خسارت ناشی از چه عملیاتی بوده و آن عملیات منتسب به چه کس یا کسانی است، تعیین عامل یا عوامل بروز خسارت و تعیین میزان خسارت وارده و اینکه آیا خسارت وارده به ابنیه و ساختمان‌های مجاور قابل تعمیر، ترمیم و بازسازی بوده و امکان اعاده به وضعیت سابق وجود دارد، در غیر صورت امکان ترمیم، قیمت دقیق مستحدثات قبل وقوع حادثه و بعد وقوع حادثه اعلام شود.


گودبرداری وتاثیرآن درتغییر شکل زمین
در یک تعریف کلی گودبرداری در مناطق باز، یعنی پایین رفتن از سطح زمین و در مناطق مسکونی، یعنی پایین رفتن از زیرتراز پی خانه‌های همجوار می‌باشد. بر اساس تعریف مبحث دوازده مقررات ملی ساختمان،به هرگونه حفاری وخاکبرداری در تراز پائین‌تر از سطح طبیعی زمین و یا تراز زیر پی ساختمان مجاور،گودبرداری اطلاق می‌شود. با انجام گودبرداری و به خصوص گودبرداری‌های عمیق، تعادل خاک برهم خورده و وضعیت تنشها در خاک تغییر می‌کند. همچنین در اثر عملیات گودبرداری، تغییر شکل‌هایی در خاک بوجود می‌آید. هریک از این حالتها می‌توانند موجب برهم خوردن انسجام خاک یا گسیختگی آن و یا موجب برهم خوردن تعادل و پایداری سازه‌های مجاور گود شود. به طورکلی از دو دیدگاه می‌توان به مسئله گودبرداری پرداخت:
= از لحاظ گسیختگی گود-دیدگاه پایداری
=از لحاظ نشست زمین اطراف گود- دیدگاه تغییرشکل
گودها بر اساس پایداری دیواره‌ها به دو دسته گودهای مهاربندی نشده و گودهای مهارشده تقسیم میشوند.در اجرای یک عملیات گودبرداری در صورتیکه فضای اطراف منطقه ی گودبرداری محدود و بسته نباشد یک روش ساده و اقتصادی برای محافظت از دیوار ه‌های گود، اجرای آن به صورت شیبدار می‌باشد. در گودبرداری با عمق کم در خاکهای چسبنده می‌توان دیواره ی گود را بصورت قائم نیز اجرا کرد. به این ترتیب دیگر نیازی به استفاده از سیستم مهاربندی نیست، در گودبرداری های حفاظت نشده یا مهاربندی نشده پایداری شیب‌ها یا جداره‌های قائم گودبرداری‌ها در خاک‌های چسبنده بدون هیچ گونه مهاربندی توسط شرایط مکانیکی خاک تامین می شوند، ولی اگر شرایط محل به گونه‌ای باشد که اجرای دیوارها بصورت مهارنشده ممکن نباشد، چاره‌ای جز استفاده از سازه نگهبان گود نمی‌ماند.

خطرات گودبرداری وپایدارسازی گود
روش مناسب گودبرداری و پایدارسازی گود بایستی با توجه به شرایط و جنس خاک، سطح آب زیرزمینی، عمق و ابعاد گودبرداری، موقعیت و نحوه قرارگیری محل گود، موقعیت و شرایط مجاورین، لرزه خیزی منطقه، الزامات قانونی ساختگاه،اصل تامین ایمنی کامل مجاورین و بخصوص انسان‌ها، هزینه‌های پایدارسازی، هزینه‌های ناشی ازگسیختگی و یا تغییر شکل جداره‌های گودبرداری و مشکلات و محدودیت‌های اجرایی انتخاب گردد. برای پایدار نمودن دیواره گودبرداری‌ها در مناطق شهری از انواع عناصر ساختمانی، دیوارها و سیستم‌های نگهبان که اصطلاحاً «سازه نگهبان» نامیده می‌شود استفاده می‌گردد. در تخریب، گودبرداری واجرای سازه های نگهبان، یکی از مهمترین نکات لازم حفظ ایمنی کارگاه است. بطور کلی اهداف اصلی ایمن سازی گودبرداری شامل موارد ذیل می‌باشد:
– حفظ جان انسان های داخل و خارج از گود.
– حفظ اموال، ابنیه و تجهیزات داخل و خارج گود.
– فراهم آوردن شرایط ایمن و مطمئن برای اجرای کار.
عوامل موثر درخطر گودبرداری شامل عمق گود، نوع خاک دیواره گود و حساسیت ابنیه و ساختمانهای مجاور گود می‌باشد. لذا باید ارزیابی خطر گود انجام پذیرد.ارزیابی خطر گود برای هریک از دیواره‌های اطراف گود انجام شده و میزان خطر گود مربوط به بحرانی‌ترین قسمت در کل دیواره‌های گود خواهد بود. براساس مفاد بند ۱۲-۹-۱-۳ مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان،سطح خطر گودبرداری‌ها با توجه به عمق گود، نوع خاک، وجود آب، وجود منبع ارتعاش در مجاورت گود و حساسیت ساختمانهای مجاور آن به صورت گودبرداری با خطر معمولی، زیاد و بسیار زیاد تعیین می‌گردد. ارزیابی سطح خطر گودبرداری بر اساس ضوابط و مقررات مبحث پی وپی‌سازی (مبحث هفتم مقررات ملی ساختمان) انجام می‌شود.
اگر ایستایی ساختمان همسایه طوری باشد که حتی با کوچکترین ضربه یا حرکت هم خراب گردد، چون این ساختمان قبل از شروع تخریب یا گودبرداری سرپا بوده لذا سبب خراب شدن آن، ساختمان مجاورِ در حال ساخت است، پس سازنده در تخریب آن سبب بوده و باید تاوان بدهد و به تبع آن ناظر، محاسب، شهرداری و نظام مهندسی هم ممکن است مقصر شناخته شوند. حادثه‌ای اتفاق افتاده بود که ساختمان خسارت دیده، فاقد شناژهای افقی وقائم بوده لکن کارشناسان، متفق القول اعلام کردند که تخلف پلاک مجاور خارج از بحث ایجاد حادثه است و ربطی به این دعوی ندارد. بنابراین اگر ناظر ساختمانی مشاهده کند ساختمان مجاور، به ساختمان درحال تخریب تکیه کرده، قبل از شروع عملیات تخریب و گودبرداری و قبل از ارائه برگ مجوز شروع بکار، طی دستور کار کتبی به مالک یا سازنده اعلام نماید ضمن مراجعه به مهندس محاسب، نقشه سازه نگهبان ویژه‌ای متناسب با عملیات، تهیه، تا حین تخریب و گودبرداری،پلاک مذکور را محافظت نماید. همچنین مراتب لزوم تهیه نقشه سازه نگهبان را به مهندس محاسب و سازمان نظام مهندسی و شهرداری اعلام نماید.
باید توجه داشت برای برون رفت از این معضلات بهتر است قبل از شروع عملیات تخریب و گودبرداری با هزینه اندک در مقابل خسارت‌های زیادی که ممکن است در آینده ایجاد شود نسبت به حفظ پلاک مجاور که تکیه بر ساختمان در حال تخریب دارد، سازه نگهبان مناسب ایجاد کرد.

قوانین و مقررات مورد استناد کارشناس
برای تعیین علل وقوع حادثه وعوامل ایجاد خسارت،لازم است کارشناس منتخب بررسیهای فنی و کارشناسی را بر اساس اصول

مطالعه بیشتر بستن