استفاده از سلاح‌های غیرکشنده، ضرورت پیش روی پلیس

یکی از مهم‌ترین ارزش‌هایی که همواره مورد توجه هر جامعه ای قرار دارد حفظ نظم و امنیت است؛ امنیت هم با انجام اعمال ناهنجار و ارتکاب جرم توسط اعضای جوامع متزلزل می گردد. لذا همواره جوامع مختلف با وضع قوانین، حدود و چهارچوب اعمال و رفتار اعضای خویش را مشخص نموده و برای نقض آن حدود ضمانت اجراهای قاطعانه ای در نظر گرفته و اقدام به مجازات مجرمان می نمایند. به همین سبب در جهت برخورد با این قانون شکنان نیرویی به نام پلیس در جوامع مختلف بشری عهده دار حفظ نظم و امنیت گردیده است. نحوه برخورد پلیس با هنجارشکنان هم استلزامات خاصی دارد.

هدف اصلی پلیس جمهوری اسلامی ایران(نیروی انتظامی) همانند پلیس سایر کشورها، برقراری نظم و امنیت در جامعه است. به همین جهت حفظ قدرت و اقتدار پلیس دارای اهمیت بسیار بالایی بوده و از جمله نمادهاى شأن و منزلت این نیرو است، چراکه نیروهای این سازمان باید در مقابل خشن ترین مجرمان و فجیع ترین جرایم اعم از قاچاق، قتل، آدم ربایی، سرقت مسلحانه، اقدامات تروریستی و ضد امنیت ملی و…. ایستادگی نموده و در عین حال اقدام به برخورد قاطع و دستگیری مجرمان نماید.
با توجه به تاکید مکرر شارع در آیات مختلف قرآن کریم بر حفظ نفس انسان، در عملیات‌های پلیس نیز لزوم حفظ جان شهروندان بسیار ضروری است. به همین جهت یکی از معضلاتی که همواره گریبان گیر نیروهای پلیس است، مسئولیت ناشی از به کارگیری سلاح گرم در راستای ایفای وظایف است.

 

مشکلات تیراندازی با سلاح کشنده
در برخی از ماموریت‌ها ابزار اصلی پلیس، استفاده از سلاح گرم و تیراندازی به سوی مجرمان یا مظنونان است. در مواردی تیراندازی منتج به آسیب دیدن افراد بی گناه و یا کشته و زخمی شدن شخص مجرم می گردد که این موضوع مشکلات عدیده ای را برای این نیروهای پلیس به وجود می آورد: مامور باید اثبات نماید ضوابط و مقررات مربوط به به کارگیری سلاح، مندرج در «قانون بکارگیری سلاح توسط مأمورین نیروهای مسلح» را به طور کامل رعایت نموده است. در ماده ۳ همین قانون موارد ده گانه ای که ماموران پلیس اجازه دارند دست به اسلحه ببرند و به اشخاص شلیک کنند تصریح شده است: باید بدواً اخطار دهند و چاره‌ای جز بکارگیری سلاح‌نداشته باشند، ضمن آنکه تیر هوائی شلیک کنند، سپس از کمر به پایین شلیک نموده و بعد از آن می توانند کمر به بالا شلیک کنند. در ماده ۶ نیز دو فرض که در آن امکان شلیک به وسایل نقلیه مجاز است مورد تصریح مقنن قرار گرفته است که برای این عمل هم باید در ایستگاه‌های ایست و بازرسی وسایل هشدار دهنده به اندازه لازم تعبیه شده باشد و با صدای بلند هم به راننده اخطار ایست داده شده باشد.
بدیهی است اثبات رعایت مراتب فوق توسط ماموران به خصوص در شرایطی که تنها با مجرمان روبرو می شوند و شاهدی وجود ندارد کار راحتی نخواهد بود و به همین جهت برای بسیاری از پرسنل نیروی انتظامی به جهت شلیک به سمت مجرمان پرونده قضایی تشکیل شده و سالها درگیر پاسخگویی به این مراجع بوده اند و حتی در موارد کثیری نهایتاً مامور محکوم به ضمانت اجراهای کیفری، مدنی و انضباطی هم شده است.
این معضل می‌تواند تبعات منفی اجتماعی و سازمانی متعددی درپی داشته و باعث محکومیت مامورین پلیس به پرداخت دیه، و حتی در مواردی حبس و قصاص ایشان شود و از سوی دیگر در روحیه و انگیزه خدمت تمام نیروهای پلیس آثار منفی بر جای گذارد. در همین خصوص ضمانت اجراهای کیفری در قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ و قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح مصوب ۱۳۸۲ و ضمانت اجراهای انضباطی مربوط در آیین‌نامه انضباطی نیروهای مسلح و قانون استخدامی ناجا در بخش کمیسیون‌های انضباطی موضوع قانون تشکیل هیات‌های انضباطی رسیدگی به شکایات و تخلفات کارکنان نیروهای مسلح مصوب ۱۳۹۵ بیان گردیده است.

مسئولیت کیفری همراه با مسئولیت مدنی
همچنین وفق ماده ۴۱ قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح چنانچه مأموری برخلاف مقررات قانون به کارگیری سلاح تیراندازی نماید علاوه بر مسئولیت کیفری، مسئولیت مدنی نیز خواهد داشت. البته در برخی موارد ممکن است مأمور مسئولیت کیفری نداشته و صرفاً مسئولیت مدنی داشته باشد و آن در صورتی است که مأمور به اجرای اوامر غیرقانونی فرمانده‌اش و به تصور قانونی‌بودن آن اقدام به تیراندازی نماید. طبق ماده ۱۵۹ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ چنانچه مأمور به اشتباه قابل قبول در اجرای دستور فرمانده اقدام به تیراندازی نموده باشد،. مسئولیت کیفری نداشته ولی مسئولیت مدنی دارد. ماده ۴۷۳ همان قانون مقرر داشته هرگاه مأموری در اجرای وظایف قانونی، عملی را مطابق مقررات انجام دهد و همان عمل موجب فوت یا صدمه بدنی کسی شود دیه بر عهده بیت‌المال است. بنابراین مأمور ناچار است که در زمان اخذ دستور تیراندازی دقت کند که آیا
این امر آمر قانونی است یا خیر.

مزایای سلاح‌های غیرکشنده
به منظور پیشگیری از معضلات ناشی از به کارگیری سلاح گرم که تقریباً گریبان گیر بخش کثیری از نیروهای پلیس در سرتاسر دنیا است، امروزه نوع جدیدی از سلاح‌ها به نام «سلاح‌های غیرکشنده» پیشنهاد شده است؛ این سلاح‌ها، در عین کارآمدی، خطرات سلاح‌های کشنده را نیز به همراه نداشته و کمترین آسیب را به مجرمان وارد می نماید و از سوی دیگر این فرصت را برای نیروهای پلیس فراهم می‌کند که ماموریت‌های مختلف خویش را به موثرترین شکل ممکن به انجام رسانند. همچنین با توسل به این سلاح‌ها ماموران پلیس در معرض مسئولیت و مخاطرات ناشی از بکارگیری سلاح کشنده نیز قرار نمی گیرند.
در حال حاضر انواع متعددی از سلاح‌های غیرکشنده وجود دارد. نیروهای پلیس در کشورهای مختلف با توجه به مقررات، نوع عملیات و محل ماموریت، سلاح‌های غیرکشنده مناسب را انتخاب می‌کنند. اهم سلاح‌های غیر کشنده که توسط ماموران استفاده می شود شامل شوکر و تیزر، گلوله غیرکشنده، نارنجک ‌وافشانه‌های غیرکشنده، نارنجک‌انداز غیرکشنده، سلاح‌های تور پرتاب، تفنگ ساچمه‌ای(شات‌گان) غیرکشنده، آب‌پاش (توپ آب‌پاش)، توپ فلفلی، فوم چسبنده، کلایمور غیرکشنده (نور و صدا)، کمربند گیج‌کننده (شوک به زندانیان)، سیستم ممانعت فعال(باران درد)، اسلحه پرتابگر گلوله رنگ‌پاش(پینت‌بال)، کپسول ژلاتینی، سلاح‌های زیرصوت یا فرو صوت و سلاح‌های صوتی (آکوستیک) است.
با توجه به جمیع جهات به نظر می رسد در موارد ذیل استفاده از سلاح‌های غیرکشنده توسط نیروهای پلیس ضروری باشد:
۱. در مواقعی که متهم نباید کشته یا زخمی شود؛ از جمله در اغتشاشات و آشوب‌ها که حتی الامکان نباید فردی کشته یا زخمی گردد.
۲. در مواردی که درگیری از نزدیک برای پلیس جایز نیست و باید اوضاع را کنترل کند و نظم و آرامش را به‌وجود آورد. در این صورت هم ابزارهایی غیر از سلاح گرم باید به کار گرفته شود.
۳. در محل‌هایی که داشتن سلاح گرم برای پلیس ممکن است باعث رعب و یا نگرانی شهروندان و عدم احساس امنیت در آنان گردد. بنابراین، داشتن ابزار یا سلاح غیرکشنده و بعضاً مخفی، از ضروریات این نوع مأموریت‌ها است که در این رابطه می‌توان باتون‌های برقی (شوک دهنده) شبیه به فندک، خودکار یا تلفن همراه را نام برد.
۴. در مواقعی که خطر از دست دادن سلاح گرم ماموران را تهدید کند مثل درگیری تن به تن با یک مجرم در داخل محوطه بسته مانند آسانسور، خانه و…که فرصت کافی برای خروج سلاح و استفاده از آن وجود ندارد و یا در صورت استفاده به جهت نزدیکی به فرد مجرم امکان خلع سلاح مامور وجود دارد.
به نظر می رسد استفاده گسترده از سلاح‌های غیرکشنده توسط تمامی پرسنل نیروی انتظامی جمهوری انتظامی ایران امری بسیار مهم و ضروری است. با توجه به برخی شرایط خطیر و احتمال درگیری‌های مسلحانه که ماموران را در مواردی همچون نواحی مرزی تهدید می نماید بهتر است این سلاح‌های غیرکشنده به عنوان سلاح مکمل و توامان با سلاح‌های گرم(کشنده) در اختیار ماموران قرار گیرد تا با توجه به شرایط، مامور در انتخاب سلاح مناسب مخیر باشد.

مطالعه بیشتر بستن