باخت ۶ میلیون دلاری امریکا به تالار رودکی


ابراهیم مشیریان: دیوان داوری دعاوی ایران و آمریکا در تازه ترین رای خود در ۲۰ می ۲۰۲۰ حکم به پرداخت بیش از ۶ میلیون دلار علیه امریکا و به نفع وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران داده است. شکایت وزارت ارشاد به نمایندگی از بنیاد رودکی علیه یک ویولونیست
ایرانی – امریکایی بوده که رای هم در نهایت به نفع وزارت ارشاد صادر شده است.
در یکی از خیابان های شهر لاهه در نزدیکی سفارت ایران در هلند، ساختمانی لوکس قرار دارد که فعالیت اش در دنیای حقوقی بی سابقه است. این ساختمان تنها مختص رسیدگی به شکایت‌های دو کشور جهان از یکدیگر است. ساختمانی که تابلوی دیوان داوری دعاوی ایران- ایالات‌متحده بر سردراش نصب شده است.

 

دادگاه ایران- امریکا در شهر حقوقدان ها
برپا شدن دیوان داوری دعاوی ایران- ایالات‌متحده نتیجه تصرف لانه جاسوسی آمریکا در تهران است. چند روز قبل از آزادی کارکنان لانه جاسوسی در تهران، دو کشور با هدف حل‌وفصل صدها اختلافاتی که بین آنها رخ داده بود این دیوان را تاسیس کردند.
تسویه حساب وام‌های مربوط به قبل از انقلاب از بانک‌های ایالات متحده و برخی از پروژه‌های بزرگ مصادر شده در ایران باید در دادگاهی حل و فصل می‌شد. در این میان جمهوری اسلامی ایران دادگاه‌های امریکا را غیرعادلانه می دانست و امریکا هم دادگاههای جاری در ایران را از نظر حقوقی قبول نداشت. یکی از تفاهم های مهم بین ایران و ایالات‌متحده برای آزادی جاسوسان لانه جاسوسی و حل اختلافات مالی و حقوقی با داوری بی‌طرف بوده است. درنهایت دو کشور طی بیانیه برای حل مشکلات حقوقی میان خود «دیوان داوری ایران- آمریکا» را تاسیس کردند.
دلیل اینکه محل این دادگاه را هم در شهر لاهه هلند قرار دادند این بود که این شهر اصلی‌ترین محل حضور حقوقدان‌های بین‌المللی است.

حل اختلاف در قصر صلح
بعد از توافق و ارجاع مشکلات حقوقی به دیوان داوری، پرونده بسیاری از دعاوی که در دادگاههای دو کشور در جریان بود در این دیوان رسیدگی و مختومه شد. یک بانک هلندی هم تعیین شد تا حساب‌های تضمینی و پول‌های دو کشور در آن نگهداری شود تا پس از صدور حکم، به طرف دارای حق، پرداخت شود و در ضمن از خطر توقیف هم مصون باشد.
دیوان داوری ایران- آمریکا در سال۱۳۶۰ شروع به کار کرد. تا قبل از سال ۱۳۶۰ قضات دیوان در قصر صلح که محل برگزاری دیوان بین‌المللی لاهه است، فعالیت می کردند.
با مراجعه به سایت دیوان دعاوی ایران و امریکا لیستی از اختلافاتی که در سال های اخیر درباره آنها حکم رای نهایی صادر شده موجود است.

از نقاش و معمار تا خبر نویس
شکایت موزه هنرهای معاصر تهران از یک نقاش و یک معمار آمریکایی بابت تحویل ندادن آثار خود به موزه، شکایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از یک نوازنده ایرانی-آمریکایی، شکایت سازمان صداوسیما جمهوری اسلامی از دو ایرانی-آمریکایی از بابت تصرف تجهیزات اداری و فنی دفتر رادیو تلویزیون ملی در آمریکا؛ از جمله این اختلافات است.
به طور نمونه سازمان صداوسیما از دو ایرانی به نام های کامران مشایخی (رییس وقت دفتر رادیو و تلویزیون ملی ایران در واشنگتن) و همسرش کلودیا مشایخی (خبرنویس وقت رادیو تلویزیون ملی ایران) بدلیل برداشتن برخی از تجهیزات تلویزیون ملی ایران شکایت کرده بود.

از شکایت های هواپیمایی تا محیط زیستی
شکایت‌ یک شرکت شیشه سازی ایرانی از امریکا ، چندین شکایت شرکت راه آهن و شکایت هواپیمایی آسمان از طرف قرارداد آمریکایی خود بابت خدمات و لوازم‌یدکی ، چندین شکایت از طرف شرکت هواپیمایی ایران‌ایر از کمپانی بوئینگ در ارتباط با قطعات لوازم‌یدکی هواپیماهای مسافربری، شکایت اداره آب و برق خوزستان و شکایت وزارت جهاد کشاورزی جمهوری اسلامی از دیگر پرونده های رسیدگی شده در دیوان است.
شکایت صنایع چوب و کاغذ مازندران، شکایت موزه ایران باستان از موسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو بابت استرداد حدود ۵۰ اثر متعلق به منطقه چغامیش، چندین شکایت مربوط به شرکت پتروشیمی خارک و شکایت موزه تاریخ طبیعی ایران از یک فسیل‌شناس آمریکایی بابت پس دادن نمونه‌های فسیلی کشف‌شده از دامنه رشته‌کوه زاگرس هم از دیگر پرونده های تعیین تکلیف شده این دیوان است.

دردسرهای دخالت شاه مخلوع
در برخی از این شکایت‌ها همچون اداره آب و برق خوزستان و شکایت وزارت جهاد کشاورزی و شکایت موزه هنرهای معاصر از یک نقاش و یک معمار آمریکایی رای داوری به نفع ایران صادر نشده است. در برخی دیگر پرونده ها اما همچون شکایت از طرف شرکت هواپیمایی ایران‌ایر از کمپانی بوئینگ ، شکایت موزه تاریخ طبیعی ایران از یک فسیل شناس و همچنین شکایت وزارت ارشاد، جمهوری اسلامی موفق به دریافت رای موافق دیوان داوری دعاوی ایران و آمریکا به نفع خود شده‌ است.
یکی از پرونده های جالب‌ بررسی شده، شکایت وزارت ارشاد به نمایندگی از بنیاد رودکی از یک ویولونیست به نام علی فروغ است. این نوازنده ایرانی – امریکایی در دهه ۱۳۵۰ به دنبال خرید یک ویولن تاریخی از محل دارایی‌های خانوادگی برای خود بود اما زمانی که محمدرضاشاه از موضوع خبردار می‌شود، دستور می دهد این ویولن از سوی شاه و وزارت فرهنگ برای علی فروغ خریداری شود اما مالکیت آن محدود به دوره حیات او باشد و سپس به وزارت فرهنگ و بنیاد رودکی برگردانده شود.

ماجرای ویولن ۳۰۰ ساله
ویولن خریداری شده متعلق به سال ۱۷۱۸ میلادی است و در هنگام خرید حدود ۳۰۰ هزار دلار قیمت داشته اما اکنون وزارت ارشاد با احتساب بهای امروزی سود تعلق گرفته به آن ۶ میلیون دلار از ایالات‌متحده مطالبه کرده است.
ایران در شکایت خود به دیوان داوری، بهای تخمینی ساز را ۶ میلیون دلار آمریکا اعلام و خواستار دریافت این مبلغ به همراه خسارات عدم استفاده آن به قرار ۱۲ هزار دلار برای هر سال از ۱۳۵۸ تا امروز شده بود که به این پول بهره هم تعلق می‌گیرد.
بر اساس اسناد ارائه‌شده به دیوان داوری ایران-آمریکا، شاه مخلوع در دستور کتبی خود گفته بود «نخست نسبت به اصالت آن مطمئن شوید سپس نباید در اختیار شخص معینی باشد بلکه باید در تالار رودکی نگهداری شود و در مواقع مناسب در اختیار تک‌نوازان معروف خارجی و ایرانی برای اجرای برنامه‌های ویژه گذاشته شود.»

حقی که به ایران رسید
بعد از انقلاب اما این نوازنده ایرانی – امریکایی همراه با ساز از ایران به لس آنجلس نقل مکان می کند. تالار رودکی در مکاتبه با او خواهان پس فرستادن ویولن می‌شود اما به شهادت آقای فروغی تصور او این بوده که ساز هدیه شاه به اوست؛ اما وی بدون اینکه چنین موضوعی را مطرح کند، پیشنهاد خرید آن را در تیر ۱۳۵۹ به دولت ایران می‌دهد و سرانجام هم این ساز را «امانت مردم ایران» و متعلق به بنیاد رودکی (تالار وحدت فعلی) معرفی می‌کند.
سفارت ایران در وین و دفتر حفاظت از منافع ایران در آمریکا از سال ۱۳۶۰ تلاش‌هایی برای تماس با او و پس گرفتن ساز انجام می‌دهد اما به موفقیت نرسیده بود تا اینکه در نهایت دیوان با رسیدگی به شکایت ایران، به نفع وزارت ارشاد جمهوری اسلامی رای صادر کرد.

۹ قاضی در راس دیوان
در همین زمینه یک حقوقدان با بیان اینکه تاکنون این دیوان به بیش از هزار پرونده شکایت رسیدگی کرده به «حامی عدالت» گفت:« دیوان دارای یک هیئت داوری ۹ نفره است که ۳ نفر از جانب آمریکایی، ۳ نفر از طرف ایران و ۳ نفر داور خارجی مورد تایید طرف های ایرانی و امریکایی هستند. رییس دیوان را هم همین ۳ داور خارجی انتخاب می کنند. در صورتی که دیوان با تراکم تعداد پرونده ها مواجه باشد این هیئت ۹ نفره می تواند به ۳ شعبه تقسیم شود و هر شعبه با ۳ داور به پرونده ها رسیدگی کند. یعنی در هرکدام از این شعب یک داور ایرانی، یک داور آمریکایی و یک داور خارجی قضاوت می کنند که ریاست شعبه هم با داور خارجی خواهد بود.»

دسته بندی پرونده های شکایت
دکتر مهیار خلیلی با تاکید بر اینکه دیوان پرونده های مرتبط با داوری میان ایران و آمریکا را در سه دسته مورد بررسی قرار می دهد افزود:« پرونده هایی که دولت ایران و آمریکا با توجه به بیانیه الجزایر بر اجرای آن تفاوت دیدگاه یا تفسیری متفاوت دارند به دیوان می آید تا بر طبق نظر دیوان اجرایی شود. پرونده هایی هم که دولت های ایران و ایالات متحده آمریکا بر اساس قراردادهای فروش کالا و خدمات علیه یکدیگر مطرح کرده اند و شامل شکایت های بیش از ۳۰۰ هزار دلار می شود در دسته دوم قرار دارد و درنهایت پرونده هایی که دعاوی ارایه شده در آن ها کمتر از ۳۰۰ هزاردلار است در دسته سوم قرار می گیرد.»

مطالعه بیشتر بستن