پایان اقطاع و مالکیت دولتی در صنعت ری با یورش مغول‌ها

لیلاجعفری: صنعت و تولید در روزهای کهن ایران دارای چه قوانین و مقرراتی بوده است؟ اگر امروزه داد و ستد و تجارت دارای قوانین مدون و حقوقی شناخته شده است، در گذشته نیز قوانینی برای آن در نظر گرفته می‌شده است؟
اماکنی که در جای جای سرزمین پهناور ایران مورد کاوش و حفاری باستان‌شناسان و دیرینه پژوهان قرار گرفته است، پاسخ این پرسش‌ها را در خود جای داده است. یکی از این آثار به جا مانده از ایران کهن که در کنار جاده ابریشم و در شهر ری قرار دارد، مشکویه یا مشک‌وی است. تجارت سفال، اجاره کارگاه‌ها و نوع قرارداد بین دولت و صنعتگران سفال، در کارگاه‌های سفال‌گری در این شهر دیرینه، موضوع گفتگوی ما با کاوش‌گر این شهر تاریخی است.

دکتر رضا نوری شادمهانی، باستان‌شناس و عضو هیئت علمی و مدیر گروه باستان‌شناسی دانشگاه کاشان که هم‌اکنون مدیریت پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی نوش‌آباد را نیز به عهده دارد، ما را در رسیدن به پاسخ پرسش‌هایمان یاری کرده است. با هم گفت‌و‌گوی «حامی عدالت» را با کاوشگر شهر مشکویه می‌خوانیم.

چه زمان و چه طور به فکر کاوش و بررسی شهر مشکویه افتادید؟
مشکویه را در سال ۱۳۸۶ خورشیدی مورد کند و کاو قرار دادم. در پی آن کاوش به نتایجی دست پیدا کردم که جالب و قابل توجه است. مدت‌ها بود پرسشی ذهن من را به خود مشغول کرده بود که موجب شد برای یافتن پاسخ آن، مشکویه را مورد کاوش قرار دهم. در بیشتر متونی که از باستان‌شناسان و هنرشناسان داخل و خارج از کشور مطالعه کرده بودم، به طور مثال در نوشته‌هایی از هنرشناس آمریکایی، پوپ، مطالعه کرده‌ام، به سفال سبک ری اشاره شده بود. از سوی دیگر در کاوش‌هایی که در ری صورت گرفته است، آثاری از کوره‌ها و کارگاه‌های متمرکز که بتوان آن را در قالب سبک سفال ری طبقه‌بندی کرد، مشاهده‌ای وجود نداشت. نتایج کاوش‌ها محدود و کم بود ولی با این وجود از سبک سفال ری بسیار نام برده شده بود.
این تناقض این انگیزه را به من داد تا برای کاوش مشکویه اقدام کنم. این پرسش برای من مطرح بود که چنان‌چه کوره‌ها و کارگاه‌های سفال‌پزی که مورد توجه چشمگیر نوشته‌هایی که نام بردم، بوده است، پس این کوره‌ها و کارگاه‌ها اگر در شهر ری نیست، پس می‌تواند پیرامون این شهر و مربوط به دوره سلجوقی باشد. به همین دلیل اطراف را جست و جو کردم و به محوطه‌ای در جنوب شهر ری رسیدم.

مشکویه را دقیقا کجا یافتید؟
محوطه در پنجاه و چهار کیلومتری شهر ساوه قرار داشت. در دوره اسلامی این محوطه در ایالت ری قرار داشته است ولی امروزه به عنوان محوطه مشکین‌تپه در شمالی‌ترین قسمت استان مرکزی در نزدیکی شهر پرندک قرار دارد.

نخست چه چیز نظر شما را جلب کرد؟
روی این محوطه که در حدود شصت هکتار وسعت دارد سفال‌های به هم چسبیده و میخ‌های سفالین که از اجزای کوره‌های سفالگری به جا مانده بود و سفال‌های گدازه شده، رنگ خاک قرمز، خاکستر و چیزهایی از این دست دیده می‌شد و ما حدس زدیم که باید در این محوطه‌ و در دوره اسلامی سفال تولید می‌شده است.
از آن جا که این محوطه در ایالت ری قرار داشته است، امکان این نیز وجود داشت که سفال‌های شهر ری در عصر سلجوقی، تامین‌کننده نیاز سفال روستاهای پیرامون نیز بوده باشد. به همین دلیل ترانشه یا محیط حفاری را ایجاد کردیم و با تحلیل‌های آماری کوره و کارگاه سفال‌گری را شناسایی و کاوش کردیم. حتی توانستیم مقادیری از گل رسی را که در انبار به جا مانده بود، کشف کنیم.

چه طور به این یقین رسیدید که ترانشه که مستلزم صرف زمان بسیار و هزینه‌های دیگر است را در آن محوطه را ایجاد کنید؟
درباره تخصص‌گرایی در تولید سفال، آهن و… فرضیات متعددی وجود دارد که مشهورترین آن‌ها فرضیه آقای توزی، باستان‌شناس ایتالیایی است. ایشان گفته‌اند که اگر چنین آثاری در آثار باستانی دیده شد، مطمئن باشید که در آن محوطه کارگاه وجود داشته است. تجهیزات و ابزار مراحل مختلف تولید از قبیل کوره‌ها، دوم ابزارهایی برای ساخت ابزارهای دیگر مانند قالب‌ها، پسماندهای مراحل تولید و ذخیره‌های غیر قابل استفاده در انبارها و همین‌طور محصولات استفاده نشده که در انتظار پخش و مورد استفاده ‌قرارگرفتن و یا بازیافت هستند از جمله این موارد در نظر گرفته شده است.

این که گفته می‌شود در مشکویه تجارت سفال صورت می‌گرفته، درست است؟
ما با کشف برخی از این موارد به این نتیجه رسیدیم که در محوطه، کارگاهی سفال‌گری که حتی ظرفیت تجارت و عرضه سفال به شهرهای دیگر را داشته است وجود دارد.
به این یافته دست پیدا کردیم که این شهر تنها دارای یک کوره نبوده است. این محوطه که درواقع در قرن چهارم روستایی بوده است، در قرون پنجم و ششم یعنی در عصر سلجوقی به یک شهر تبدیل شده است. دلیل تبدیل شدن آن به شهر هم احداث کارگاه‌های تولید سفال در قسمت شمال روستا بوده که آن را به شهر تبدیل کرده؛ شهری که به نوعی مرکز تجارت ظروف و اشیای سفالی نیز بوده است.

با توضیحات شما مشکویه شهری صنعتی
بوده است.
بله. ما با مدارک قوم‌نگارانه که در حوزه پژوهش‌های قوم باستان‌شناسی سفال قرار می‌گیرد، و همچنین نتایج کاوش باستان‌شناختی که انجام شد، به این نتیجه رسیدیم که در مشکویه که یک شهر صنعتی بوده، تخصص‌گرایی وجود داشته است. به این معنی که افرادی متخصص در این شهر، به صورت تمام‌وقت و در مقیاس انبوه، سفال تولید می‌کرده‌اند.

مطالعه بیشتر بستن