تدریس با مباحثه، روشی مناسب و کاربردی

یکی از مهم‌ترین روش‌های تدریس مفید و موثر با هدف به ذهن سپردن صحیح، اصولی و با قدرت و ظرفیت بالای یادآوری سریع و دائمی، مباحثه مطالب و مباحث درسی است. روش تدریس مباحثه‌ای از زمان‌های بسیار قدیم معمول بوده است و هنوز هم یکی از معروف‌ترین و معمول‌ترین روش‌های آموزش به شمار می‌رود. در این روش، بر خلاف روش حافظه‌ای، دانش‌آموز/دانشجو اغلب و یا بیشتر اوقات سؤال می‌پرسد و معلم/استاد با سایر دانش‌آموزان/دانشجویان، پاسخ می‌دهند. معلمان و اساتیدی که در آموزش‌های خود از روش تدریس مباحثه‌ای استفاده می‌کنند، معتقدند که در این روش فهم و ادراک دانش‌آموز بیشتر از درون او سرچشمه می‌گیرد و عوامل بیرونی مانند معلم/استاد یا کتاب نقش کمتری دارند.
به عبارت دیگر، در این روش دانش و اطلاعات لازم را استاد به شاگرد منتقل نمی‌کند؛ بلکه دانش‌آموز از طریق فعالیت‌هایی که به میل خود انجام می‌دهد، تجربه و دانش کسب می‌کند. این روش بیشتر در حوزه‌های علمیه که یادگیری و آموزش بر محور مباحثه می‌چرخد، انجام می‌شود. در این حوزه‌ها، طلاب پس از فراگیری مطالب، آن‌ها را در گروه‌های دو یا چند نفره با یکدیگر مباحثه و فرا می‌گیرند.


مزایای روش مباحثه
در روش مباحثه‌ای، استاد و معلم و یادگیرنده و متعلم همگی به صورت تعاملی، اقدام به آموزش می‌کنند. دانشجویان با استفاده از این روش، نقاط ضعف خود را برطرف و نقاط قوت خود را تقویت می‌کنند. به عبارت دیگر، از مهم‌ترین مزایای آموزش و یادگیری به روش مباحثه‌ای، یادگیری تعاملی، سهل و سریع، به حافظه سپاری مطالب در طولانی مدت و امکان یادآوری سریع با ماندگاری بالا و انتقال مطالب از حافظه کوتاه مدت به بلندمدت در مدت زمان کمتری است. تقویت روحیه همیاری و همکاری علمی و آموزشی، کمرنگ شدن نقش استاد و تقویت جایگاه نظارتی وی و نیز پررنگ شدن نقش شاگرد از دیگر مزایای این روش خواهد بود.

اساس روش مباحثه
یکی از مهم‌ترین زمینه‌های به کارگیری این روش، لزوم استفاده تلفیقی از شیوه آموزش حوزه و دانشگاه است. به عبارت دیگر در هرکدام از سطوح حوزه و دانشگاه روش‌های مختلفی به منظور آموزش به کار گرفته می‌شود که هرکدام دارای آثار و مزایای خود نی هستند. به نظر بنده، استفاده از این روش‌ها، به صورت تلفیقی و با یکدیگر، سبب ایجاد یک روش جدید و مفید و سودمند آموزشی می‌شود.
در رشته حقوق در کشور ما که تا حدود زیادی مبتنی بر فقه اسلامی است، استفاده از این روش بسیار مفید و کارآمد به نظر می‌رسد و دانشجویان بسیاری، استفاده از این روش را رضایت‌بخش عنوان کرده‌اند.

رشته حقوق و روش آموزش مباحثه‌ای
علم حقوق، عالم تکثر و نظرات گوناگون و در برخی موارد متفاوتی است. هرکدام ازعلما، حقوق‌دانان، وکلا، قضات و دانشجویان ممکن است در خصوص موضوع واحد، نظرات گوناگون داشته باشند و هرکدام نیز نظر خود را نظریه و برداشت صحیح‌تر بدانند. طبع و ذات علم حقوق، وجود این تکثر نظرات را می‌طلبد و مبادله علمی و بحث و تبادل نظر و به کارگیری روش مباحثه‌ای تا حدود بسیار زیادی به تقویت قدرت استدلال و منطق در حقوق‌دانان و اظهارنظر مستند و مستدل کمک می‌کند.
امروزه ثابت شده است که هرچه نقش دانشجو در فرآیند آموزش پررنگ‌تر و قوی‌تر باشد، آموزش نیز موفق‌تر است. البته این به معنای نادیده انگاشتن نقش استاد و معلم نیست، بلکه در این روش، نقش استاد و معلم به نقش راهنما و ناظر دانش‌آموز یا دانشجو شبیه خواهد بود.
به این معنا که مدرس پس از ملاحظه و استماع نظرات شاگردان در خصوص موضوع مورد بحث، نقاط قوت و ضعف، ایرادات یا ابهامات را گوشزد و بهترین نظرات ارائه شده را اعلام می‌کند.

بیان تجربه‌ای از این روش
بنده در کلاس‌های گوناگون، در محیط دانشگاه و در آموزش‌های خصوصی، از این روش استفاده کرده‌ام و نتایج بسیار مثبت آن را ملاحظه کرده‌ام. در بین دانشجویانی که در دوره دانشجویی از این روش استفاده می‌کردند، قضات و وکلایی وجود دارند که همیشه از این روش یادگیری استفاده و بر موفقیت‌آمیز بودن آن تاکید دارند. برخی دانشجویان که ممکن است در ابتدا به علت عدم وجود تجربه، ارتباط چندانی با این روش برقرار نکنند، پس از گذشت مدت زمان کوتاه و بهره‌مندی از مزایای آن، استقبال زیادی از آن به عمل آورده و حتی استفاده از آن را به افراد دیگر نیز توصیه می‌کنند.

لازمه مباحثه، تسلط استاد بر درس
بنابراین با توجه به توضیحات ذکر شده، احتمال موفقیت آمیز بودن این روش بسیار بالا بوده و علاوه بر بعد آموزشی، در بعد روانی و امکان تقویت مذاکره، مباحثه و اعتماد به نفس در یادگیرنده، نقش چشمگیری دارد.
برای اجرای بهتر این روش لازم و ضروری است که استاد و مدرس، خود اشراف کاملی بر درس مورد نظر داشته باشد زیرا در غیر این صورت از عهده تدریس آن که بر پایه ارائه نظرات دانشجویان است برنخواهد آمد. از این رو این روش در صورتی پیشنهاد می‌شود، که استاد یا معلم، به خوبی بر درس مورد نظر تسلط داشته و مطالعه کافی درباره جوانب مختلف موضوعات و مباحث آن داشته باشد، اگر نه ممکن است در هنگام ارائه نقطه‌نظرات دانشجویان تسلط خود را بر مباحث از دست داده و کنترل کلاس و تدریس از دست او بیرون برود.

مطالعه بیشتر بستن

ادامه از صفحه قبل

سردرگمی ممکن است دانشجو را دچار سرخوردگی و مشکل کند.
روش‌های عملی شبیه به دادگاه مجازی را می‌توان با موضوعیت بسیاری از دروس، مانند دروس مدنی، تجارت، آیین دادرسی کیفری و دروس تخصصی دیگر به کار برد.
وقتی درسی به صورت عینی و ملموس تدریس می‌شود، در ذهن ثبت شده و فراموش نخواهد شد. روش استدلال و استنتاج دانشجویان نیز با این روش بالا خواهد رفت و بیش از روش‌های غیرعملی مورد پذیرش و تاثیر خواهد بود.


ممانعت از جزوه‌نویسی هنگام تدریس
هیچ گاه هنگام تدریس به دانشجویی اجازه ندادم تا نکته‌ای را یادداشت کند، به این شیوه نمی‌توانم نوآوری بگویم، اما از آن به روشی یاد می‌کنم که با موفقیت همراه بوده است. همواره در پایان جلسات تدریس از دانشجویان ‌خواسته‌ام تا مباحث درس را بازگو کرده و در همان جلسه، به آن‌ها اشراف کامل پیدا کنند. این روش موجب موفقیت بسیاری از آنان شده است. تا جایی که بسیاری از دانشجویان پس از برگزاری امتحانات پایان ترم اعتراف کرده‌اند که حتی فرصت مرور مباحث دروس را نداشته‌اند، ولی به دلیل یادگیری دقیق و عمیق در کلاس‌ها نمره خوب و حتی کاملی را دریافت کرده‌اند.
این که دانشجویی در جلسات تدریس شروع به نوشتن جزوه کند، در حالی که آن را یاد نگرفته است، می‌تواند یکی از اشکالات و ایرادات وارد بر روش تدریس استاد مربوطه باشد. در این روش بسیار پیش آمده که دانشجو حتی تا پایان ترم هم جزواتش را مرور نکرده و نمره کامل و یا قابل توجهی هم از آن دریافت نکرده است.
قصدم از بیان این تجربه اهانت به روش استادان محترم نیست، به‌ویژه که در آن روش نیز موفقیت‌های بسیاری حاصل شده است، ولی وقتی می‌شود روش‌های بهتر و مناسب‌تر و موثرتری را مورد استفاده قرار داد، چه دلیلی دارد که به روش‌های منسوخ و قدیمی متوسل شویم؟
نظر شخصی بنده این است که این هنر استاد است که بتواند دانشجو را به یادگیری عمیق در کلاس ترغیب کرده و او را از دیکته کردن مباحث دور کند. این یک نوع مدیریت و لازمه معلمی است که به نظر بنده در دانشگاه‌های حقوق باید بیشتر مورد توجه قرار بگیرد. نوشتن جزوه یعنی موکول شدن یادگیری به فردا یا وقتی دیگر، و تجربه نشان داده است که این امر به طور معمول محقق نخواهد شد.
به درس حقوق و وکالت همواره علاقه‌مند بوده‌ام و همیشه به این فکر می‌کردم که چه طور می‌شود این دروس را با روشی ساده‌تر و قابل یادگیری بیشتر برای دانشجویان این رشته‌ها بازگو کرد. به شخصه تمام دوره لیسانس را در کلاس‌های درس شرکت نمی‌کردم و تنها در امتحانات پایان ترم حاضر می‌شدم و تمام مباحث را در خانه و خارج از محیط دانشکده مطالعه می‌کردم، چون تفاوتی در شرکت داشتن و یا شرکت نداشتنم در کلاس نمی‌دیدم، دروس در هر حال با روشی ساده و تقریبا بدون تکنیک خاصی تنها به وسیله استاد محترم تدریس می‌شد و جلو می‌رفت. خودم هم دور از دانشگاه و البته به دلیل مشغله کاری، همان کار را می‌کردم. وقتی که پس از دانشنامه لیسانس با قبولی در کانون وکلا وارد حرفه وکالت شدم، در دادگاه‌ها با مواردی رو به رو شدم که با آن چه در کتاب‌ها و یا تصوراتم پیش از آن بود، تفاوت فاحشی داشت. این اختلاف و ناهماهنگی باعث شد تا زمان زیادی صرف هماهنگ کردن شرایط کنم و به این فکر نیز بیفتم که این ناهماهنگی را برای دانشجویان حقوق به حداقل برسانم.

تجلی دادگاه‌های امروزی با روش‌های نوین
این روش می‌تواند کمک بزرگی برای قضات و وکلا باشد تا مشاهده روش‌های نوین دادرسی و برگزاری جلسات دادگاه‌های امروزی، جلسات واقعی و حقیقی دادگاه‌ها را نیز با روش‌های نوین برگزار کنند. امروزه در دادگاه‌های اروپایی تمام موارد به طور کاملا رسمی برگزرا شده و اصل تناظر در آن به خوبی رعایت می‌شود. و هر کسی نیز می‌تواند دفاعیات خود را به خوبی مطرح کند، اما بیشتر دادگاه‌های حقوقی در ایران فاقد نظم و انظباط و ابهت لازم است. البته این شرایط در دادگاه‌های کیفری ایران بهتر است و در دادگاه‌های کیفری ۱ و نظامی۱ این شرایط خیلی خوب است. چرا که در سالن بزرگی همراه با فیلمبرداری همراه است. وکیل جایگاه مخصوص خود را دارد و در موقع دفاع، رئیس دادگاه او را خوانده تا به جایگاه وارد ‌شود. این موضوع متاسفانه در بسیاری از دادگاه‌های حقوقی رعایت نمی‌شود به طور معمول از نظر ظاهری به رسمی بودن دادگاه‌های کیفری۱ و نظامی۱ برگزار نمی‌ًشود. آرزویم این است که تمامی دادگاه‌های کشور با این روش منظم برگزار شوند.

مطالعه بیشتر بستن