قوانینی که حامی کودکان نیست

دستانشان را که در دست بگیری انگار دستان پیرمردی کهنسال را در دست گرفته ای!
زبر و خشن و پینه بسته . چهره‌هایشان هم در اثر کار مداوم خشن شده و به چهره یک کودک نمی‌ماند. حتی نگاهشان با نگاه بچه‌ها فرق می‌کند. به چشمانت که نگاه می‌کنند انگار یک زن یا مرد پخته را در چشمانشان می‌بینی.

شناسنامه شان اما می‌گوید آنها کودکند؛ کودکانی که شرایط خاص زندگی هیچ گاه به آنها فرصت کودکی کردن نداده است و مجبور شده اند بدون طی کردن مرحله کودکی پا به بزرگسالی بگذارند و نان آور یک خانواده شوند. کودکان کار در کارگاه‌های زیر زمینی در حالی به سخت ترین کارها وادار می‌شوند که طبق قانون به کار گیری کودکان تخلف محسوب می‌شود و کارگاه‌ها و کارفرمایانی که چنین تخلفی را انجام می‌دهند مستوجب مجازاتند. همه اینهک اما مشروط بر آن است که کودکان کار از حق و حقوقشان باخبر باشند و خانواده این کودکان برای یک لقمه نان سرنوشت کودکانشان را در کارگاه‌های زیر زمینی و گاهی حتی کارهای غیرقانونی و قاچاق به کار نگمارند.

وقتی نام کودک کار می‌آید تصویری که در ذهن اغلب ما نقش می‌بندد، چهره سیه چرده کودکانی است که سر چهارراه چند دسته گل به بغل زده و با قرمز شدن چراغ به سراغ ماشینها می‌آیند و با التماس گلهایشان را به راننده‌ها می‌فروشند. گاهی هم یاد کودکان فال فروش مترو می‌افتیم که سد راهمان می‌شوند و تا فال یا دستمال جیبی شان را به ما نفروشند رهایمان نمی‌کنند. بعضی وقتها هم چهره کودکانی در ذهنمان می‌آید که در کوچه و خیابان، نزدیک مراکز خرید یا مکانهای شلوغ دستان کوچکشان را در برابرمان می‌گیرند و با التماس گدایی می‌کنند. این در حالی است که این قبیل کودکان کودک کار نیستند و کودک خیابانی به شمار می‌آیند. کودک خیابانی بر اساس ماده یک پیمان نامه حقوق کودک، به افرادی اطلاق می‌شود که زیر ۱۸ سال می‌باشند، در خیابان زندگی و کار می‌کنند. خیلی وقتها این کودکان خانواده ای ندارند.

= تفاوت کودکان کار و خیابانی
کودکان کار به کودکان کارگری گفته می‌شود که به صورت مداوم و پایدار به خدمت گرفته می‌شوند که این امر آنها را در بیشتر اوقات از رفتن به مدرسه و تجربۀ دوران کودکی بی‎بهره می‌سازد و سلامت روحی و جسمی‌آنها را تهدید می‌کند. آیین نامه ساماندهی کودکان خیابانی، کودکان خیابانی را اینگونه تعریف می‌کند:«کودکان کمتر از ۱۸ سال تمام که به صورت محدود یا نامحدود در خیابان به سر می‌برد، اعم از کودکی که هنوزبا خانواده خود تماس دارد و از سرپناه برخوردار است و یا کودکی که خیابان را خانه خود می‌داند و رابطه اوبا خانواده به حداقل رسیده و یا اساسا چنین ارتباطی وجود ندارد.»
اما کودکان کار کمتر جلوی چشم هستند. آنها اغلب به عنوان کارگر غیر قانونی در کارگاه‌های زیرزمینی ، برخی کارخانه‌ها، معادن، مزارع، کارگاه‌های تفکیک زباله و حتی گاهی اوقات در دام باندهای قاچاق و توزیع مواد مخدر به کار گرفته می‌شوند. کودکان کار اغلب در خانواده زندگی می‌کنند و معیشت خانواده به کار کردن آنها بستگی دارد. اما ورود زودهنگام این کودکان بازار کار و انجام کارهای سخت بدنی خیلی وقتها موجب آسیبهای جسمی‌و سلامتی به این کودکان می‌شود و اغلب موارد این بچه‌ها از تحصیل هم باز می‌مانند و همین مسئله هم موجب می‌شود تا شانس آنان برای خروج از آسیبهای اجتماعی و داشتن یک زندگی عادی کمتر هم بشود.

= کار کودک در آیینه قانون کار
مبحث پنجم از فصل سوم قانون کار جمهوری اسلامی‌به کار کودک اختصاص داده شده است، در ماده ۷۹ این قانون آمده که به‌ کار گماردن افراد کمتر از ۱۵ سال تمام و به‌کارگیری نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ سال نیز در در شغل‌های سخت و زیان‌آور ممنوع است. ‌ماده ۸۰ هم می‌گوید کارگری که سنش بین ۱۵ تا ۱۸ سال تمام باشد، کارگر نوجوان نامیده می‌شود و در بدو استخدام باید توسط سازمان تأمین اجتماعی مورد‌آزمایشهای پزشکی قرار گیرد.
طبق ‌ماده ۸۱ آزمایش‌های پزشکی کارگر نوجوان، حداقل باید سالی یکبار تجدید شود و مدارک مربوط در پرونده استخدامی‌وی ضبط گردد. پزشک‌درباره تناسب نوع کار با توانایی کارگر نوجوان اظهار نظر می‌کند و چنانچه کار مربوط را نامناسب بداند کارفرما مکلف است در حدود امکانات خود شغل‌کارگر را تغییر دهد.
‌ماده ۸۲ هم درباره ساعات کار روزانه کارگر نوجوان است. بر اساس این ماده قانونی ساعت کار کارگر نوجوان نیم ساعت کمتر از ساعات کار معمولی کارگران است. ترتیب استفاده از این امتیاز با توافق کارگر و‌کارفرما تعیین خواهد شد.
‌ماده ۸۳ قانون کار هم تاکید می‌کند، ارجاع هر نوع کار اضافی و انجام کار در شب و نیز ارجاع کارهای سخت و زیان‌آور و خطرناک و حمل بار با دست، بیش از حد مجاز و‌بدون استفاده از وسایل مکانیکی برای کارگر نوجوان ممنوع است.
بر اساس ‌ماده ۸۴ هم در مشاغل و کارهایی که به علت ماهیت آن یا شرایطی که کار در آن انجام می‌شود برای سلامتی یا اخلاق کارآموزان و نوجوان زیان‌آور‌است، حداقل سن کار ۱۸ سال تمام خواهد بود. تشخیص این امر با وزارت کار و امور اجتماعی است.
بر اساس ماده ۱۱۷ کارآموزی توأم با کار نوجوانان تا سن ۱۸ سال تمام (‌موضوع ماده ۸۰ این قانون) در صورتی مجاز است که از حدود توانایی آنان خارج‌نبوده و برای سلامت و رشد جسمی‌و روحی آنان مضر نباشد.
بر اساس این قانون، اگر یک کارفرما کودک زیر ۱۵ سال را به کار بگیرد، متخلف خواهد بود و برای نخستین بار به مجازات نقدی و برای بار دوم به مجازات نقدی و حبس محکوم می‌شود و در مرتبه سوم علاوه بر این موارد، کارخانه یا کارگاه پلمپ و پروانه کار فرد متخلف ابطال خواهد شد.
طبق ماده ۱۷۶ قانون کار، متخلفان از هر یک از مواردی که برای کار کودک گفته شد، برای هر مورد تخلف حسب مورد علاوه بر رفع تخلف یا تأدیه حقوق کارگر یا هر دو در مهلتی که دادگاه با کسب نظر نماینده وزارت کار و امور اجتماعی تعیین خواهد کرد، به ازای هر کارگر به ترتیب ذیل محکوم خواهند شد:
برای تا ۱۰ نفر، ۲۰۰ تا ۵۰۰ برابر حداقل مزد روزانه یک کارگر.
برای تا ۱۰۰ نفر نسبت به مازاد ۱۰ نفر، ۲۰ تا ۵۰ برابر حداقل مزد روزانه یک کارگر.
برای بالاتر از ۱۰۰ نفر نسبت به مازاد ۱۰۰ نفر، ۱۰ تا ۲۰ برابر حداقل مزد روزانه یک کارگر. در صورت تکرار تخلف، متخلفان مذکور به حبس از ۹۱ روز تا ۱۸۰ روز محکوم خواهند شد.تمام این محکومیت‌ها اما تنها در شرایطی اتفاق می‌افتد که یا شکایتی رخ دهد و یا بازرسان وزارت کار گذارشان به کارگاه‌های متخلف بیفتد. اما اغلب موارد نه کارگاه‌های رسمی‌و تحت پوشش قانوگ کار بلکه کارگاه‌های زیز زمینی و خارج از قانون وزارت کار کودکان را به کار می‌گیرند همین مسئله هم موجب شده تا متخلفان این
حوزه اغلب موارد بابت تخلفاتشان مجازات نشوند.

= پیمان جهانی حقوق کودک
بر اساس آمار سازمان جهانی کار (ILO)، سالانه ۲۵۰ میلیون کودک ۵ تا ۱۴ ساله در جهان محروم از کودکی می‌شوند. طبق این آمار ۱۲۰ میلیون‌نفر از آنها وارد بازار کار شده و مشغول به کار تمام‌وقت هستند. ۶۱ درصد این کودکان در آسیا، ۳۲درصد در آفریقا و ۷ درصد در آمریکای لاتین زندگی می‌کنند. قاچاق انسان از راه‌های عمده وارد کردن این کودکان به بازار است. همین آمار گسترده به کارگیری و سو استفاده از کودکان کار هم موجب شده تا قوانینی جهانی هم برای حمایت از حقوق کودکان تدوین شود.
پیمان جهانی حقوق کودک، پیمان‌نامه ای بین المللی است برای دفاع و حمایت ازحقوق کودکان تهیه شده است. این پیمان در سال ۱۹۸۹ میلادی تدوین شد و در سال ۱۹۹۰ به اجرا درآمد و چهار محور بقا، رشد، حمایت و مشارکت کودکان را مورد توجه قرار می‌دهد.
در ماده ۲۶ این پیمان آمده است که هر کودکی حق دارد از تامین اجتماعی از جمله بیمه اجتماعی برخوردار شود و ماده ۲۷ آن تاکید می‌کند که کودکان باید از سطح زندگی که تامین کننده رشد جسمی، ذهنی و اجتماعی آنها است، برخوردار شوند. ماده ۳۲ پیمان جهانی حقوق کودک هم می‌گوید: کودک باید در برابر هر کاری که رشد و سلامت او را تهدید می‌کند حمایت شود و دولت‌ها باید حداقل سن کار و شرایط کار کودکان را مشخص کنند. سال ۱۳۷۳، دولت ایران پیمان نامه‌ جهانی حقوق کودک را امضا کرد و تعهدات مربوط به کودکان کار و خیابانی را به صراحت پذیرفت. با وجود این حتی آمار روشنی از این کودکان در دست نیست.

= آیین نامه ساماندهی کودکان خیابانی
هر چند قانون کار مسائل مرتبط با کار کودکان را مورد توجه قرار داده اما ساماندهی کودکان خیابانی برای خود مصوبه ای مبسوط دارد. آیین‌نامه ساماندهی کودکان کار و خیابانی مصوب سال ۸۴ است که مسئولیت تمام سازمان‌ها در حوزه ساماندهی کودکان کار و خیابانی را مشخص کرده است. بر اساس این آیین نامه، ۱۱ سازمان متولی ساماندهی کودکان کار هستند؛ بهزیستی، شهردایها، نیروی انتظامی، کمیته امداد، بیمه خدمات درمانی و بیمه تامین اجتماعی ، وزارتخانه‌های دادگستری، بهداشت و آموزش و پرورش دستگاه‌های متولی ساماندهی این کودکان هستند. علاوه بر این در بند هـ ماده ۸۰ قانون برنامه ششم توسعه تاکید شده است سازمان بهزیستی مسئولیت دارد برای جمع‌آوری کودکان کار و خیابانی با همکاری سایر دستگاه‌ها اقدامات لازم را انجام دهد. شورای اجتماعی کشور هم در سال ۹۳ مصوبه‌ای در همین خصوص دارد و به خصوص برای تهران تعیین کرده است دستگاه‌های مختلف باید چه کار کنند و جایگاه این شورا و مصوبات آن در حد دولت و رئیس آن هم رئیس‌جمهور و دبیر آن وزیر کشور است. با تمام اینها اما ناهماهنگی و پاپس کشیدن این دستگاه‌ها از انجام وظایفشان موجب شده تا پدیده کودکان کارو خیابانی همچنان حل نشده باقی بماند.

مطالعه بیشتر بستن

مطالب آموزشی


 

حقوق مدنی

آیین دادرسی کیفری

حقوق تجارت

آیین دادرسی مدنی

حقوق جزا

قوانین خاص