تعرض به هواپیمای غیرنظامی، توسل به زور نوین و اقدام تروریستی است

زهرا چیذری : انگار ماجرا جویی‌های آمریکا در منطقه خاورمیانه پایانی ندارد. ماجرای تعرض جنگنده‌های آمریکایی به هواپیمای مسافربری ماهان بر فراز آسمان سوریه حادثه‌ای بود که می‌توانست عواقب دهشتناکی داشته باشد. این ماجرا اما با مهارت خلبان هواپیمای مسافربری با کاهش یک باره ارتفاع برای آنکه از سوی پدافند هوایی سوریه به عنوان مهاجم شناخته نشود خسارات جانی در پی نداشت؛اگرچه تعداد زیادی از مسافران ایرانی و لبنانی این پرواز دچار آسیب های جسمی شدند و به طور قطع تمامی این مسافران در لحظات نفس گیر این پرواز پر چالش لطمات روحی قابل ملاحظه‌ای را تجربه کردند. برخی تحلیل‌ها هم از این حکایت دارد که هدف جنگنده‌های آمریکا از ایجاد مزاحمت برای هواپیمای مسافربری ایران، به اشتباه انداختن پدافند هوایی سوریه بود. این اتفاق در حالی رخ داد که این هواپیما در کریدور امن بین‌المللی در حال حرکت بود و طبق قوانین بین‌المللی از جمله کنوانسیون

شیکاگو و کنوانسیون مونترال این کار نقص قوانین بین‌الملل به شمار می‌رود. بر اساس بند الف کنوانسیون شیکاگو کشورهامتعهد شده‌اند که سلامت پروازهای بین‌المللی را تامین کنند. تقریبا همه کشورهای دنیا از جمله آمریکا، ایران و سوریه عضو این کنوانسیون هستند.علاوه بر این، کنوانسیون مونترال که در سال ۱۹۷۱ تصویب و در ۲۶ ژانویه ۱۹۷۳ لازم الاجرا شده است نیز به این موضوع اشاره دارد. در این کنوانسیون هم سه کشور ایران آمریکا و سوریه عضو هستند. علاوه بر این طبق کنوانسیون مونترال به مخاطره انداختن ایمنی و سلامت هوایی مسافران جرم تعریف شده و از جمله جرایم قابل رسیدگی در کشورهای صالح است؛ بنابراین اشخاص حقیقی نیز می‌توانند از این موضوع شکایت کنند. برای واکاوی بیشتر ماجرای تعرض جنگنده‌های آمریکایی به هواپیمای ایرانی به سراغ سید حسین موسوی فر دکترای حقوق بین‌الملل و سرپرستگروه حقوق بین الملل و حقوق بشر پژوهشگاه قوه قضائیه رفته و درباره این واقعه با وی به گفتگو نشسته ایم.

با عنایت به کریدور مشخص پروازهای بین‌المللی آیا ادعای آمریکا تحت عنوان بازرسی بصری هواپیمای ایرانی برای تعرض به هواپیمای ایرانی در آسمان سوریه قابل پذیرش است؟
هواپیماهای کشوری یا غیر نظامی، عموماً دارای پرواز مشخص و منظم بین‌المللی هستند. یعنی این هواپیماها از لحظه‌ای که از مبدا بلند می‌شوند تا لحظه که می‌خواهند در مقصد فرود بیایند از هر مرز هوایی که رد شوند از قبل پیش‌بینی و هماهنگ شده و به آن کریدوری اختصاص داده شده است. به این مفهوم که یک برنامه و طرح منظمی وجود دارد که پرواز هواپیماهای کشوری بر اساس آن انجام می‌شود. بنابراین هواپیما از لحظه‌ای که بلند می‌شود و در لحظاتی که در حریم هوایی کشورهای مختلف دنیا تا رسیدن به مقصد قرار می‌گیرد، در تمام دنیا قابل رصد است و این مسیر و کریدور هوایی از قبل تعیین شده، چرا که این پروازها در قالب برنامه پروازهای منظم کشوری انجام می‌شود.

از منظر حقوق بین‌الملل چه قوانینی برای ممانعت و یا مقابله با چنین رفتارهایی پیش‌بینی شده است؟
اتفاقاتی در حقوق بین‌الملل و در عرصه بین‌المللی در قرن بیستم رخ داد و آن توسل به زور یا توسل به اقدامات تروریستی علیه هواپیما‌های غیر نظامی است. به واسطه اینکه در خطر قرار دادن غیر نظامیان و هواپیماهای غیر نظامی می تواند به شدت بر صلح و امنیت بین‌المللی تاثیر گذاشته و آن را به مخاطره بیندازد و در نتیجه حقوق بین‌الملل را به قهقرا ببرد و حتی موجب جنگ شود، مسئله بسیار مهمی است. نکته دیگر این که در حوادث هواپیمایی،بحث غیرنظامیان هم مطرح است که در حقوق بین الملل حفاظت های ویژه‌ای از آن ها صورت می گیرد. بنابراین جامعه بین‌المللی در این گونه موارد حمایت بسیار محکمی دارد. یکی از این حمایت‌های خیلی مهم در این زمینه کنوانسیون شیکاگو ۱۹۴۴ و کنوانسیونهای مرتبط از جمله کنوانسیون مونترال ۱۹۷۱ است. تمام این کنوانسیونها و سایر اسناد بین‌المللی در رابطه با مبارزه با تروریسم و جلوگیری از جرایم علیه هواپیمایی و از این قبیل در این راستاست که به کشورها بفهماند نمی‌توانند در مناسبات سیاسی و نظامی خود غیرنظامیان را دخیل کنند. هواپیمای غیرنظامی هم مشمول همین تحفظاتاست؛بنابراین از یک حمایت ویژه و یک برخورد بسیار بسیار ویژه‌تر نسبت به سایر اشخاص حقوق بین الملل برخوردار هستند.

با توجه به اینکه این پرواز در کریدورهای مشخص بین‌المللی انجام شده و مسافران این هواپیما تماما غیر نظامی بوده‌اند و این تعرض موجب خسارت و آسیب به آنها شده است؛ آیا می‌توانیم این تعرض را یک اقدام تروریستی بدانیم؟
بله همین طور است. جدا از مقررات شیکاگو و ماده ۳ مکرر که در خصوص تعرض به هواپیمای مسافربری مطرح است، مسئله بسیار حائز اهمیت این است که ما یک دسته اسناد و کنوانسیون‌های داریم که مشهور به اسناد مبارزه با تروریسم است. اسناد مبارزه با تروریسم چند دسته‌بندی دارد؛ از جمله از اسناد مبارزه با تروریسم القاعده، مبارزه با تروریسم سازمان یافته و امنیت دریانوردی و امنیت هوانوردی. اقدامی که علیه هواپیمای ایران انجام شده است اسناد مبارزه با تروریسم در مسئله امنیت هوانوردی را هم نقض کرده است. اتفاق دیگری هم که که افتاده است، تهدید علیه امنیت هوانوردی، علیه هواپیمای غیرنظامی و مسافران غیرنظامی هواپیما است.

این تعرض از سوی جنگنده‌های آمریکایی به هواپیمای ایرانی در آسمان کشوری ثالث رخ داده است. این اتفاق چه تبعاتی را در حوزه امنیت هوایی در سطح بین‌المللی در پی دارد؟
اینجا مسئله بغرنج‌تر می شود.هواپیماهای نظامی در منطقه‌ای این مزاحمت را ایجاد کرده‌اند که اساساً حریم هوایی یک دولت دیگر است و این باز یک نقض دیگر حقوق بین‌الملل به شمار می‌رود که یک جنگنده متخاصم و متعلق به کشور دیگری که اشغالگر محسوب می‌شود در حریم هوایی یک کشور دیگر، هواپیمای غیرنظامی را تهدید کند.

از منظر حقوقی چه اقداماتی در برابر این تجاوز امریکا قابل پیگیری است؟
به نظر می‌آید جدا از اینکه ساز و کار سازمان بین‌المللی هوانوردی ایکائو از جمله ساز و کار فنی،حقوقی و سیاسی آن باید فعال شود و در این زمینه نسبت به امنیت هوایی و بین‌المللی پیگیری شود، این اتفاق در فضای بین المللی هم بسیار حائز اهمیت است تا جایی که حتی در مجموعه اسناد مبارزه با تروریسم از امنیت هوانوردی به دفعات نامبرده شده است. بنابراین این مسئله می‌تواند خطری برای به مخاطره انداختن صلح و امنیت بین‌المللی و چه بسا ترویج تروریسم به شمار رود و باید به شورای امنیت گزارش شود و از شورای امنیت بخواهند از طریق کمیته مقابله با تروریسم و راهبرد جهانی مقابله با تروریسم آمریکا را نسبت به این اقدام خطرناک بازخواست کنند. اقدام متقابل در حقوق بین الملل باید از همان جنس، با همان تناسب و با همان شرایط باشد؛ اما توسل به اقدام متقابل در این زمینه از آنجایی که به مسائل غیر نظامی و به شهروندان دولت‌ها برمی‌گردد، مقداری محل بحث است، ولی اگر به طرف مقابل گفته شود که در صورتی که از این ماجرا جویی‌ها دست بر ندارد و جبران خسارت نکند و باعث ناامنی در کریدورهای بین‌المللی شود، ممکن است علیه اتباع خودش هم این اتفاق بیفتد، خالی از لطف نیست. مبادرت به چنین کاری مقداری سخت است به این دلیل که طرف مقابل غیرنظامی است اما مفاد چنین اقدامی لااقل در ادبیات حقوقی دور از دسترس نیست.به هر حال در عرصه بین‌المللی هر اقدامی میتواند اقدام متناظرش را داشته باشد مگر اینکه قاعده آمره مطرح باشد.

با توجه به اینکه مسافرانی هم که در این هواپیما بوده‌اند متضرر شده و آسیب دیده‌اند آیا امکان پیگیری و شکایت شخصی این مسافران از دولت امریکا وجود دارد و ما می‌توانیم در دادگاههای بین‌المللی همچون لاهه پیگیر این ماجرا شده و شکایتی را از امریکا مطرح کنیم؟
ساز و کار ایکائو، تشکیلاتی را که کشور‌ها بتوانند علیه یکدیگر در شرایط این‌چنینی اقامه دعوا کنند را دارد که یک سری تشریفات و مکانیزم دارد. طبق مواد کنوانسیون شیکاگو و پروتکل مونترال این که اشخاص بتوانند شکایتی مطرح کنند و در محاکم امریکا اقامه دعوا کنند و به جایی هم برسد، مقداری محل تردید است. اما از طریق کشورهایشان می‌توانند حمایت دیپلماتیک بشوند. به طور نمونه لبنانی‌ها از طرف لبنان و اتباع کشور ما از طرف ایران حمایت دیپلماتیک بشوند. بنابراین کسانی که در این زمینه دچار آسیب‌های جسمانی و آسیب‌های روانی شده اند، میتوانند مطالبه خسارت بکنند و مسیر حمایت دیپلماتیک از این افراد در این زمینه بسته نیست.

با توجه به اینکه حریم هوایی کشور سوریه در این حادثه نقض شده است آیا این کشور هم می‌تواند نسبت به این اقدام ماجراجویانه امریکایی‌ها در عرصه بین الملل اقامه دعوی کند؟
همین طور هم هست؛ کشور سوریه و دولت رسمی این کشور بارها از دولت امریکا به عنوان اشغالگر نام برده است و در این زمینه می‌تواند از مکانیزم مندرج در ایکائو موضوع را پیگیری کند. سوریه همچنین از طریق شورای امنیت هم می تواند پیگیر موضوع شود، چرا که آمریکا در سوریه اشغال گر است و دولت مرکزی سوریه هم رضایتی به حضور اشغالگرانه امریکا ندارد.

مطالعه بیشتر بستن