ادامه از صفحه ی قبل :

آزمایشات مرحله سوم این شرکت بریتانیایی- سوئدی در اواخر ماه اوت (اوایل شهریور) در آمریکا آغاز شد. ضمن آنکه مراحل پیشین در انگلیس، برزیل و آفریقای جنوبی آغاز شده بود. «دونالد ترامپ» رئیس جمهوری آمریکا پیش از این از تولید واکسن کرونا توسط کشورش تا پیش از انتخابات سه نوامبر ۲۰۲۰ (۱۳ آبان) خبر داده بود.

این سخنان سبب افزایش نگرانی‌ها در خصوص ترجیح منافع سیاسی در تولید واکسن ویروس کرونا افزایش داد. بسیاری معتقدند ترامپ می‌خواهد از این ماجرا برای انتخابات استفاده تبلیغاتی کند. اما در کنار مباحث سیاسی مطروحه درباره واکسن کرونا و قدرت نمایی کشورها در سبقت گرفتن از همدیگر برای تولید این واکسن ملاحظات حقوقی و حقوق بشری در رابطه با آزمایشات انسانی واکسن کرونا هم مسئله دیگری است که نباید از آن غافل بود.

قوانین وادات واکسن کرونای ساخت دیگر کشورها
دکتر علی متولی زاده اردکانی دکترای ژنتیک درباره ملاحظاتی که پیرامون واکسن کرونا وجود دارد به ” حامی عدالت ” می‌گوید:” اگر بنا باشد واکسن کرونا در ایران وارد و پخش شود سازمان غذا و دارو باید این واکسن را تایید کند. ” به گفته وی سازمان غذا و دارو یکسری استانداردهایی را دارد به طور مثال طبق قانون واکسن از هر کجای دنیا که وارد کشورمان شده باشد باید بر روی مردم همان کشور آزمایش شده باشد و مخاطرات آن بررسی شده باشد و گزارشات و آماری پشت این قضیه باشد. متولی زاده اردکانی با اشاره به برخی شایعات پیرامون واردات واکسن روسی به ایران می‌افزاید:” واقعیت این است که باید ابتدا این واکسن در هر کشوری که تولید می‌شود بر روی مردم همان کشور آزمایش انسانی صورت بگیرد و عوارض آن مورد بررسی قرار بگیرد و در صورتی که ضرری نداشته باشد. شش ماه یک سال بعد که بررسی شد می‌تواند به ایران بیاید و مردم ما هم استفاده کنند.

دریافت رضایت نامه از داوطلبان درباره عوارض احتمالی
این پژوهشگر در پاسخ به این سوال که از نظر حقوقی چه پشتوانه‌ها یا ملاحظاتی برای افراد داوطلب آزمایش انسانی واکسن یا داروهای جدید همچون واکسن کرونا وجود دارد پاسخ می‌دهد:” معمولاً از افرادی که داوطلب آزمایش واکسن می‌شوند، تعهد گرفته می‌شود که در صورت بروز مشکل مسئولیت حقوقی متوجه شرکت پژوهشگر نباشد و از این منظر باب تبعات حقوقی این آزمایشات را می‌بندند.” از نگاه این پژوهشگر حوزه پزشکی به هر حال این آزمایش‌ها داوطلبانه است و کسی که داوطلب می‌شود باید بداند ممکن است با مشکلاتی مواجه شود. متولی زاده اردکانی می‌افزاید:” هر داروی جدیدی، وقتی به جایی می‌رسد که می‌خواهد آزمایش شود اطلاعات کافی در داوطلبان گذاشته می‌شود که این دارو و واکسن، مراحل مختلف آزمایشات را گذشت گذرانده است و تاکنون با مشکلی مواجه نشده است؛ برخی افراد برای کمک به پیشرفت علمی داوطلبان آزمایش واکسن می‌شوند اما برخی دیگر این کار را نمی‌کنند. اما به هر حال از داوطلبان رضایتنامه گرفته می‌شود که ممکن است مشکلاتی هم در این آزمایشات بوجود بیاید. “
در کشور ما قانون خاصی از دواطلبان آزمایشات پزشکی حمایت نمی‌کند
طبق اعلام سعید نمکی وزیر بهداشت کشورمان، پژوهشگران کشور ما هم توانسته‌اند هم پای سایر کشورهای جهان برای تولید واکسن کرونا گام بردارند و واکسن ایرانی کرونا هم در مرحله آزمایش انسانی قرار گرفته است.
ولی الله حسینی دکترای حقوق عمومی و مدرس دانشگاه در این باره به ” حامی عدالت ” می‌گوید:” در کشور ما مقررات خاصی در زمینه حمایت از افرادی که داوطلبانه داوطلب آزمایش‌های پزشکی می‌شوند وجود ندارد اما در بحث‌های حقوق سلامت برخی حق‌ها وجود دارد؛ مثل حفظ اسرار و داده‌ها در پرونده پزشکی و محرمانه بودن اطلاعات افرادی که داوطلب تست‌های پزشکی می‌شوند. ”
وی در پاسخ به این سوال که در صورت بروز عوارض احتمالی چنین آزمایشاتی تکلیف افراد داوطلب چه می‌شود تصریح می‌کند:” در واقع شاید بشود آزمایش‌ها را در قالب قراردادهای خصوصی برد. به طور مثال بیمارستان یا یک موسسه پژوهشی و علمی با فرد داوطلب قرارداد ببندد. اگر به این صورت باشد می‌توانیم بگوییم این آزمایشات تابع قراردادهای فردی است. “
قراردادهای خصوصی مشروط بین داوطلب و شرکت پژوهشی
به گفته حسینی به طور مثال افرادی حاضر می‌شوند تا دارو یا واکسن جدیدی بر روی آنها آزمایش شود مشروط به مثلا یک درصدی از درآمد حاصل از فروش دارو به فرد داوطلب برای آزمایش دارو تعلق بگیرد و اگر دارو عوارضی داشت و فرد را دچار مشکلات جسمانی کرد شرکت یا کمپانی متصدی دارو، فرد داوطلب آزمایش را بیمه کند و هزینه‌های درمان این فرد را بدهد اما در کشور ما قانون خاصی که بخواهد از افراد داوطلب آزمایشات پزشکی حمایت بکند وجود ندارد. اما اگر کسی بخواهد داوطلب انجام چنین آزمایشاتی شده و با موسسات داروسازی همکاری کند می‌تواند در قالب قراردادهای خصوصی این کار را انجام دهد.
به گفته این وکیل دادگستری البته این قراردادهای خصوصی هم شرایطی دارد. این وکیل دادگستری درباره شرایط این قراردادهای می‌افزاید:” البته این قراردادهای خصوصی هم دو شرط مهم دارد؛ یکی اینکه نباید بر خلاف قانون باشد و دوم اینکه نباید بر خلاف اخلاق حسنه باشد. ”
رئیس سابق مجتمع قضائی محلاتی در این باره توضیح میدهد:” وقتی فردی خود را در معرض خطر قرار می‌دهد اینجا با اهم و مهم مواجهیم؛ یعنی فرد برای چیزی که اهم است یعنی حفظ بهداشت و سلامت جامعه فرد موضوع مهم که سلامت خودش باشد را به خطر می‌اندازد. این مسئله از موارد مختلف حقوقی قابل بحث است اما اگر کسی بخواهد از نظر حقوقی از این افراد حمایت کند به نظرم بهترین راهکار این است که از این افراد در قالب قراردادهای خصوصی حمایت شود و موسسه و فردی که داوطلب آزمایش دارو شده است می‌توانند در قالب قرارداد خصوصی با داوطلبان آزمایش واکسن، چالش‌های حقوقی احتمالی را حل و فصل کنند.”

بیمه‌ها حامی داوطلبان آزمایشات پزشکی
حسینی در رابطه با قوانین سایر کشورها در این زمینه می‌افزاید:”اغلب به دلیل خصوصی‌سازی در کشورهای مختلف این طور نیست که قانونگذار به گونه‌ای قانونگذاری کند که هر کسی که در این آزمایش‌ها شرکت کند، هر آسیبی که ببیند دولت هزینه‌اش را پرداخت کند. این مسئله با توجه به خصوصی‌سازی که در اغلب کشورهای دنیا صورت گرفته پاسخگو نیست. اما شرکت‌های بیمه می‌توانند این کار
را بکنند.
بنابراین بیمه می‌تواند هر گونه خسارتی اعم از خسارت‌های مادی و معنوی که در اثر چنین آزمایشاتی ممکن است به فرد داوطلب وارد شود را جبران کند.
به گفته این مدرس دانشگاه البته در کشور ما راهنمایی اخلاق در پژوهش‌های علوم پزشکی وجود دارد.
حسینی خاطرنشان می‌کند:” در کشور ما قواعدی در بحث اخلاق پزشکی وجود دارد؛ اینکه در آزمایش‌های پزشکی از نظر اخلاقی و حقوقی چه دیدگاهی وجود دارد. البته اینجا بیشتر بحث‌هایی که مطرح می‌شود از منظر فلسفه اخلاق و اخلاق است.”

سختگیری‌های اخلاقی در حوزه پژوهشهای پزشکی
این وکیل دادگستری با اشاره به سختگیری‌های قانونی در کشورمان در حوزه پژوهشها و مباحث پزشکی می‌افزاید:” در کشور ما محدودیت‌های زیادی در این حوزه‌ها وجود دارد. به طور نمونه بحث رحم اجاره‌ای و اهدای عضو مباحثی هستند که با تنگناها و محدودیت‌های فقهی مواجهند. اما در حوزه قانون‌گذاری قانونی که بخواهد از افرادی که خودشان را داوطلب و معرض آزمایش‌های پزشکی قرار می‌دهند حمایت کند و این افراد تأمین خاصی داشته باشند، وجود ندارد.”
به گفته وی در سایر کشورهای دنیا هم معمولاً در قالب قراردادهای خصوصی حمایت‌های صورت می‌گیرد و می‌شود در قالب این قراردادها این خسارت‌ها را جبران کرد. حسینی معتقد است خیلی از کشورها تنگناهای اخلاقی که در کشور ما وجود دارد را ندارند؛ به طور نمونه برخی کشورها مرگ از روی ترحم را پذیرفته‌اند. یعنی اگر ببینند کسی درد می‌کشد می‌توانند او را خلاص کنند یا به طور مثال در بحث مرگ مغزی ما با محدودیت‌های زیادی مواجهیم و پزشکان ما با وجودی که از نظر علمی می‌دانند مرگ مغزی دیگر بازگشت ندارد، نمی‌توانند بدون اجازه دستگاه‌های حیاتی بیمار را قطع کنند و باز هم خود پزشک علیرغم دانشی که دارد از نظر اخلاقی خودش را محدود می‌داند.
حداکثر مزایا و حداقل آسیب مجوز WHO
به آزمایشات پزشکی
دکتر امیر ساعد وکیل هم درباره ملاحظات حقوق بشری آزمایش انسانی واکسن کرونا، با اشاره به اینکه اوج‌گیری فراگیری ویروس کرونا موجب می‌شود تا انسان‌های زیادی حاضر باشند داوطلب آزمایش واکسنی و داروی این ویروس شوند، می‌افزاید:” این مسئله مسئولیت اخلاقی و قانونی سیاستمداران و مدیران را از بین نمی‌برد.”
وی در پاسخ به این سوال که از نظر قانونی و حقوق انسانی آیا واکسن کرونا بر روی انسان قابل آزمایش هست یانه؟ پاسخ می‌دهد:” چون انجام آزمایش واکسن روی حیوانات نتایج دقیق ندارد و نتایجی که از ارگانیسم بدن انسان حاصل می‌شود با حیوان متفاوت است ما عموماً ناگزیر از آزمایش واکسن روی بدن انسان هستیم. اما این کار شرایط قانونی و اخلاقی خاصی دارد.”
به گفته وکیل سال ۲۰۱۶ گروهی از کارشناسان وزارت بهداشت سندی را پیشنهاد کردند که در چارچوبی باید آزمایش واکسن روی انسان انجام بگیرد؛ بر اساس گزارش WHO باید ابتدا نهاد نظارتی ملی بهداشتی در کنار کمیته اخلاق پزشکی کشوری که می‌خواهد دارو یا واکسن تازه‌ای را آزمایش کند، هر دو باید تایید و مجوز انجام آزمایش‌های کلینیکی را بدهند. این جا باید بهترین روش‌ها و متدهایی که برای انجام آزمایش‌های کلینیکی در دنیا شناخته شده است به کار گرفته شود تا کمترین عوارض و آسیب و بیشترین مزایا را داشته باشیم. این آغاز راه آزمایش واکسن روی انسان است. در کنار آن این سند یک الزام دیگر را هم برای همه کشورها ایجاد می‌کند؛ این شرکتها باید پروتکل عملیاتی داشته و یک سری استانداردها و الزامات را رعایت کنند تا از شیوع و گسترش ویروس در محیط و به افراد دیگر و تا جای ممکن جلوگیری شود. علاوه بر این افرادی که آزمایش روی آنها انجام می‌شود باید تحت نظارت مستمر پزشکی قرار بگیرند و در صورت بیماری، تحت درمان منظم پزشکی باشند.
از نگاه این استاد دانشگاه تهران، سازمان جهانی بهداشت در این سند که در سال ۲۰۱۶ تدوین کرده، جمله‌ای کلیدی مطرح می‌کند؛ شاخصه این است که اگر حداکثر مزایای که می‌شود از این راه به دست آورد به دست بیاید و حداقل مضرات تامین شود در این صورت آزمایش واکسن روی انسان قابل توجیه است.
ضرورت، اخلاقی بودن، رضایت
وکیل با تاکید بر اینکه این سند نگاه سهلگیرانه و ساده انگارانه دارد؛ سه معیار اصلی و بنیادین برای توجیه آزمایش واکسن کرونا روی انسان مطرح میکند.
اول اینکه حتماً باید ثابت شود انجام واکسن روی انسان انجام آزمایش روی انسان ضروری است. به این ترتیب که مطالعات پزشکی باید ثابت کند تا همین مرحله تولید و آزمایش واکسن روی حیوانات دارای نتایجی است که حاوی قطعیتی برای آزمایش واکسن روی انسان است و ضروری است روی انسان آزمایش شود. اگر یافته‌های پزشکان به دنبال آن هستند در آزمایش روی حیوانات به دست می‌آید این آزمایش بر روی انسان قابل توجیه نیست. اما اگر علم پزشکی به این نتیجه رسید که دیگر قابلیت بررسی واکسن بر روی ارگانیزم حیوان وجود ندارد آزمایش بر روی انسان قابل توجیه است.
این استاد دانشگاه تهران با تاکید بر ضرورت اخلاقی بودن این آزمایش می‌افزاید:” باید توجه داشته باشیم که معلوم نیست تا چه اندازه آثار آزمایش واکسن روی انسان می‌تواند با حقوق بنیادی انسانی سازگار باشد. طبق سند ۲۰۱۶ WHO اگر بتوانیم ثابت کنیم این آزمایش حداکثر مزایا و حداقل مضرات را دارد می‌توانیم آنرا امر اخلاقی بدانیم.”
سومین اصل مورد نطر وی این است که باید افرادی که در معرض این آزمایشات قرار می‌گیرند رضایت آگاهانه داشته باشند. بدین معنی که دقیقاً به آنها اطلاعات کاملی داده شده باشد که این آزمایش چه عوارض و تبعاتی دارد و ممکن است به مرگ آنها منجر شود. و ویروس که و ذراتی را به آنها تحمیل خواهد کرد.”
وکیل با تاکید بر اینکه هنوز کرونا در مرحله کشف است و اطلاعات کاملی درباره آن وجود ندارد، می‌افزاید: بنابریان هنوز در مرحله‌ای نیستیم که بتوانیم یک رضایت آگاهانه را از افراد بگیریم و آنها آگاهی داشته باشند درصورت آزمایش واکسن و بروز بیماری با چه مشکلاتی ممکن است مواجه باشند. از این منظر به نظر می‌رسد لازم است تا پزشکی به درجه بیشتری از قطعیت برسد تا از نظر اخلاقی و حقوقی امکان آزمایش واکسن روی انسان وجود داشته باشد. بدون این ملاحظه اخلاقیات و ملاحظات قانونی عطش و عجله کشورها برای ورود واکسن به بازار می‌تواند ما را با یک فاجعه انسانی بسیار گسترده روبرو کند.”

مطالعه بیشتر بستن