از علت کاوی تا جرم‌انگاری نشر اکاذیب در فضای مجازی

فضای مجازی در ایران با توجه به محدودیت‎های قانونی موجود، تبدیل به موضوعی سهل و ممتنع شده است. سهل از این جهت که تصمیم‌گیران و مدیران عرصه فضای مجازی، سهل‎ترین اقدام را برای کاهش دسترسی شهروندان به پیام‌رسان‎ها و شبکه‎های اجتماعی انتخاب می‏کنند که همانا فیلترینگ باشد. از طرفی دیگر ممتنع است چرا که بعد از دور زدن فیلترینگ و ورود به پیام‌رسانها

و شبکه‎های اجتماعی به دلیل فقدان آموزش اجتماعی به شهروندان، هر فردی به خود اجازه ترک‎تازی را در این فضا در قالب‎های مختلف از جمله قضاوت کردن دیگران، تهدید، بی‎آبرو کردن، افترا، نشر اکاذیب و توهین می‎دهد. در این میان برخی کاربران واقعی هستند. یعنی نامی که برای پروفایل خود انتخاب کرده‏اند، همان نام واقعی آنهاست و برخی نیز در پشت یک نام و آی‌دی ساختگی فعالیت می‎کنند. پیگیری زمانی مشکل‎تر می‎شود که کاربر ایرانی در خارج از ایران باشد اما مخاطب و سیبل مجرمانه خود را از داخل ایران انتخاب کرده باشد. یکی
از این رفتارهای مجرمانه نشر اکاذیب است که معادل انگلیسی آن
(false statements; spreading false news)
یا (falsehood publishing) است. سوال‎هایی که این نوشتار در پی یافتن پاسخ آن است، اینکه اولا بضاعت حقوق کیفری ایران برای مبارزه با این رفتار چقدر است؟ ثانیا علل انجام این رفتار در میان شهروندان ایرانی چیست؟ و سوم راهکارهای مورد نظر برای مقابله با این رفتار چه می‎تواند باشد؟

نشر اکاذیب در حقوق کیفری ایران
نشر اکاذیب به معنای اظهار اخبار یا مطالب بی‌اساس و بی‎پایه و بدون منبع موثق اطلاعاتی به‌طور کلی است. مخاطب این رفتار یا به تعبیر بهتر بزه‌دیده این عمل مجرمانه، طیف وسیعی را شامل می‎شود. از شهروندان معمولی گرفته تا افراد خاص و مهم اجتماعی و سیاسی نظیر هنرمندان، ورزشکاران و مقامات دولتی یا افراد دارای منزلت اجتماعی بالا. در حقوق کیفری ایران در کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی موسوم به تعزیرات، ماده ۶۹۸ به نشر اکاذیب اختصاص یافته که اخیرا به موجب قانون کاهش مجازات حبس تعزیری مصوب سال ۱۳۹۹ مجازات آن تقلیل هم یافته است. مطابق این ماده، هر کس به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی به وسیله نامه یا شکواییه یا مراسلات یا عرایض یا گزارش یا‌ توزیع هرگونه اوراق چاپی یا خطی با امضاء یا بدون امضاء اکاذیبی را اظهار کند یا با همان مقاصد اعمالی را برخلاف حقیقت رأساً یا به عنوان نقل‌ قول به شخص حقیقی یا حقوقی یا مقامات رسمی تصریحاً یا تلویحاً نسبت دهد، اعم از اینکه از طریق مزبور به نحوی از انحاء ضرر مادی یا معنوی به‌ غیر وارد شود یا نه، علاوه بر اعاده حیثیت در صورت امکان، باید به حبس از یک ماه تا یک سال یا شلاق تا (۷۴) ضربه محکوم شود. با توجه به ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۹۲ این جرم قابل گذشت است.
علاوه بر این در ماده ۷۴۶ همین قانون در فصل جرایم رایانه‎ای به نشر اکاذیب از طریق سامانه‎های مخابراتی و رایانه‎ای اشاره شده است که البته جرمی غیرقابل گذشت است. بر پایه این ماده، هر کس به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی به وسیله سامانه رایانه‎ای یا مخابراتی اکاذیبی را منتشر کند یا در دسترس دیگران قرار دهد یا با همان مقاصد اعمالی را برخلاف حقیقت، رأساً یا به عنوان نقل قول، به شخص حقیقی یا حقوقی به طور صریح یا تلویحی نسبت دهد، اعم از اینکه از طریق یادشده به نحوی از انحاء ضرر مادی یا معنوی به دیگری وارد شود یا نشود، افزون بر اعاده حیثیت (در صورت امکان)، به حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی از پنج میلیون ریال تا چهل میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.
به این ترتیب اکنون نشر اکاذیب به وسیله نامه یا شکواییه یا مراسلات یا عرایض یا گزارش یا‌ توزیع هر گونه اوراق چاپی یا خطی قابل گذشت است اما نشر اکاذیب به وسیله سامانه رایانه‎ای یا مخابراتی غیر قابل گذشت است که البته این دوگانگی در اتخاذ سیاست جنایی از سوی مقنن محل ایراد است.
از نظر عناصر تشکیل‏دهنده جرم در ماده ۶۹۸ به طور خلاصه باید گفت عنصر مادی (رفتار، شرایط تحقق و رکن نتیجه) به ترتیب رفتار فیزیکی شامل فعل فیزیکی مثبت اظهار کردن یا نسبت دادن مطالب کذب است.
از نظر شرایط تحقق جرم، اولا نشر اکاذیب الزاماً باید از طریق کتابت باشد. ثانیا لازمه تحقق جرم انتشار و علنی شدن است و واژه نشر نیز نشان‎دهنده علنی شدن و آشکار شدن است. به همین ترتیب وقتی بحث تشویش اذهان عمومی مطرح می‎شود، مشخص است که باید موضوعی آشکار شده باشد که بتواند اذهان عمومی را مشوش کند که البته تشخیص با مقام قضائی است. ثالثا رفتار مرتکب در این ماده اظهار اکاذیب است. بنابراین اظهار اخبار واقعی جرم نیست حتی اگر باعث تشویش اذهان عمومی شود. رابعا از عبارت «اکاذیبی را اظهار کند» مشخص می‎شود که لازم نیست حتما جرم بزه‎دیده داشته باشد بلکه همین قدر که دروغی منتشر شود برای تحقق جرم کفایت می‎کند. خامسا خود ماده تصریح می‎کند که نوشته ممکن است با امضاء باشد یا بدون امضاء. بنابراین برخلاف قانون مدنی سندیت داشتن یا نداشتن مهم نیست و همین قدر که ثابت شود چه کسی نوشته را تهیه کرده، کافی به مقصود است. سادسا برای تحقق این جرم نیازی به نشر اکاذیب به صیغه جمع نیست و نشر یک فقره کذب هم کفایت می‎کند.
از نظر رکن نتیجه، جرم نشر اکاذیب از جرایم مطلق است و تحقق آن موکول به وقوع نتیجه خاصی نیست. یعنی اکاذیبی که منتشر می‎شود باید قابلیت تشویش اذهان عمومی را داشته باشد که احراز این موضوع با مقام قضائی است.
از نظر عنصر روانی جرم نشر اکاذیب هم سوءنیت عام و هم سوءنیت خاص را نیاز دارد. سوءنیت عام، عمد در اظهار و نسبت دادن مطالب کذب و آگاهی از این موضوع که مطالب کذب بوده، است و سوءنیت خاص یعنی مرتکب، این اعمال را به قصد تشویش اذهان عمومی انجام داده باشد.
در ماده ۷۴۶ نیز که به نشر اکاذیب از طریق سامانه‎های رایانه‎ای اختصاص دارد، رفتار فیزیکی شامل انتشار، در دسترس دیگران قرار دادن یا نسبت دادن اکاذیب به دیگری از طریق سامانه‎های رایانه‌ای و مخابراتی است که همانطور که قبلا بیان شد جرم غیرقابل گذشت است.
در هر دو ماده ۶۹۸ و ۷۴۶ مقنن به اعاده حیثیت در صورت امکان اشاره کرده ولی در خصوص شیوه‎های آن سخنی نگفته است.

علت‎شناسی نشر اکاذیب در فضای مجازی
دو ویژگی نامناسب و ناهنجاری رفتاری که برای شهروندان ایرانی در نوشتگان جامعه‎شناختی بیان می‎شود، یکی قضاوت کردن دیگران بدون شناخت، و دیگری نقل اخبار کذب بر حسب شنیده‎هاست. صفحات توییتر و اینستاگرام هر روز حاوی اخبار موسوم به زرد شامل وقایع زندگی خصوصی افراد مشهور است. از جمله ازدواج و طلاق و تطبیق جنسیت و… اینکه چرا شهروندان ایرانی متصف به این اوصاف رفتاری شده‎اند، از حوصله این نوشتار بیرون است و مقاله مستقلی توسط جامعه‎شناسان، روانشناسان و انسان‎شناسان را طلب می‎کند. اما به نحو اختصار باید گفت یکی از علت‎های اصلی این دو رفتار را باید در نبود فضای مناسب برای دسترسی آزاد به اطلاعات و عدم آموزش اجتماعی از دوران کودکی در مدارس ابتدایی دانست. در مورد علل قضاوت کردن همدیگر نیز به طور خلاصه به حسادت، سوءتربیت خانوادگی، ناتوانی در قرار دادن خود به‎جای دیگران، ناتوانی در درک دیگران، ظاهربینی، عدم تحمل و مدارا و نداشتن معیار و ملاک درست از انسان خوب و بد اشاره می‎شود. نکته دیگر اینکه در مورد علل گرایش ایرانیان به اخبار موسوم به زرد و حاشیه‌ای در فضای مجازی گفته می‎شود که وقتی در جامعه اطلاع رسانی صحیح انجام نمی شود، شایعه شکل می گیرد و این همان علت اصلی تمایل به دانستن حواشی زندگی سایر شهروندان است. هسته اصلی ارتباطات اجتماعی اخبار و اطلاعات است. در واقع انسان معاصر، برای انجام دادن فعالیت های فردی و اجتماعی خود، به اطلاعاتی نیاز دارد که محیط زندگی و دنیای پیرامون وی را احاطه کرده است. بشر برای دستیابی به زندگی بهتر، انتخاب

مطالعه بیشتر بستن