نقش کارشناسان در پیشگیری از طرح دعاوی

علی حسین آقازاده اصل*: کارشناسان رسمی در تمام نظام‌های حقوقی از همکاران دستگاه قضائی به شمار می‌روند. این افراد اگرچه از نظر شغلی و درآمدی، وابسته به دولت یا سیستم قضائی نیستند و شغل آنها آزاد محسوب می‌گردد ولی همواره همکاری تنگاتنگی با قضات در رسیدگی به پرونده‌های مختلف حقوقی و کیفری دارند. در این مقاله برآنیم تا تأثیر حضور کارشناس در پیشگیری از بروز دعاوی و نقش آنان در جریان دعاوی را مورد بررسی قرار دهیم.

نقش کارشناسان در پیشگیری از بروز دعوی
متأسفانه تا چندی پیش نقش کارشناسان در پیشگیری از بروز دعوی چندان مورد توجه قرار نگرفته بود. ولی در حال حاضر با توجه به سیاست‌های قوه قضائیه و تأکید بر حل و فصل دعاوی خارج از دادگستری، اقدامات موثری در این خصوص انجام گرفته است.
در این بخش سعی داریم تا صرفاً نقش کارشناسان را در پیشگیری از طرح دعاوی بررسی نماییم. نقش کارشناسان در ارشاد و مشاوره اصحاب دعوی و تلاش جهت ایجاد صلح و سازش میان آنان را می‌توان از جمله این موارد دانست.

ارشاد و مشاوره
همان گونه که در صورت بروز دعوی در موضوعات حقوقی و کیفری، وکلا به عنوان متخصصان رشته‌های حقوقی می‌توانند اصحاب دعوی را راهنمایی نمایند، در پرونده‌هایی که دارای موضوع تخصصی و فنی است، کارشناسان رسمی، که به زوایای تخصصی و فنی موضوع آگاهند، بهتر می‌توانند مشاور اصحاب دعوی باشند.
در حقیقت هنگامی که اصحاب دعوی بدانند، رأی نهایی در موضوع مطرح شده، بر اساس نظر کارشناس صادر خواهد شد و پیش از طرح دعوی نیز با یک کارشناس مشورت نمایند، ترجیح خواهند داد با طرف مقابل خود به توافق برسند و رنج طرح دعوی و صرف هزینه و وقت بسیار را بر خود هموار
نسازند.
در این راستا اقدام قوه قضائیه در مستقر ساختن کارشناسان رسمی دادگستری، در مجتمع‌های قضائی و تشکیل واحدهای ارشاد و معاضدت قضائی، بسیار حائز اهمیت وستودنی است.

حل و فصل اختلاف از طریق داوری و سازش
استفاده از روش‌های داوری در زمینه‌های تخصصی امروزه در سطح داخلی و بین‌المللی بسیار رواج دارد. با توجه به اینکه استفاده از روش‌های غیرقضائی چون داوری، هزینه و وقت کمتری می‌طلبد و امکان رجوع به افراد متخصص مورد تراضی طرفین را نیز برای افراد فراهم می‌سازد، این روش‌ها امروزه در امور تخصصی و فنی بسیار مورد اقبال قرار گرفته است.
کارشناسان رسمی دادگستری به عنوان افرادی متخصص که دارای صلاحیت‌های اخلاقی هستند، و از قوانین و مقررات نیز آگاهی دارند، می‌توانند به عنوان داور در امور فنی و تخصصی مورد استفاده قرار گیرند. در صورتی که رجوع به کارشناسان دادگستری به عنوان داور در کشور رواج یابد، ضمن تسریع در حل اختلافات مردم به شیوه تخصصی، موجب کاهش پرونده‌های مطروحه در دادگستری می‌شود و از این راه نقش مهمی را در بهبود نظام قضائی کشور ایفا می‌کند.
در سال‌های اخیر قوه قضائیه با صدور دستورالعملی، رجوع به کارشناسان را جهت برقراری صلح و سازش بین طرفین
پیشبینی نموده است، که می‌تواند در گسترش فرهنگ به کارگیری کارشناس در کشور بسیار موثر باشد.

نقش کارشناسان در جریان دادرسی
از آثار مهم حضور کارشناسان در دعاوی می‌توان به احقاق حقوق اصحاب دعوی، کمک به قضات در کشف حقیقت و تسریع در رسیدگی‌های قضائی اشاره نمود. در اینجا به بررسی این موارد می‌پردازیم

احقاق حقوق اصحاب دعوی
بسیاری از پرونده‌هایی که در محاکم مطرح می‌شوند، اگرچه جنبه حقوقی یا کیفری دارند ولی دارای جنبه‌های تخصصی نیز
می‌باشند. برای صدور یک رأی عادلانه و منطبق بر واقع، ضروری است ابتدا قاضی درک درستی از موضوعی که بین طرفین واقع شده به دست آورد، تا بتواند بر اساس قوانین حکم صحیح را بر موضوع منطبق سازد.
بدیهی است که اگر هر یک از این دو مرحله، یعنی تشخیص موضوع و تطبیق حکم بر موضوع، به درستی انجام نگیرد، نتیجه فرآیند دادرسی عادلانه و منطبق با واقعیت نخواهد بود. کارشناسان با نقش مهمی که در شناخت موضوعات فنی و تخصصی دارند، بخشی از احقاق حقوق اصحاب دعوی را بر عهده می‌گیرند
به عنوان مثال وقتی فردی به دلیل ایراد خسارت به ملک مزروعی‌اش علیه دیگری طرح دادخواست می‌نماید، دادگاه هم فعل زیانبار، ورود ضرر و رابطه بین این دو را مسلم و محرز تشخیص می‌دهد و تصمیم می‌گیرد حکم به جبران خسارت زیان دیده دهد، کارشناس رسمی دادگستری است که بایستی میزان این خسارت را تعیین نماید. اگر کارشناس وظیفه خود را به درستی انجام ندهد، هر قدر هم که قاضی عادلانه به پرونده نگریسته باشد و در قوانین دقت و تأمل نموده باشد، نتیجه عادلانه نخواهد بود. اگر کارشناس خسارت واردشده را بیشتر یا کمتر از میزان واقعی، برآورد نماید، عدالت میان طرفین برقرار نخواهد شد.
آنچه بیان شد مثال ساده‌ای از حضور کارشناس در دادرسی بود. از این رو می‌توان به راحتی دریافت که در امور فنی و بسیار پیچیده نقش کارشناسان رسمی دادگستری چقدر می‌تواند موثر باشد.
بیراهه نخواهد بود اگر بگوییم، کارشناسان در پرونده‌هایی که همراه با امور فنی و تخصصی هستند، یکی از ستون‌های اجرای عدالت به شمار می‌روند

کمک به قاضی در کشف حقیقت
در جریان یک دادرسی وظیفه قاضی تشخیص موضوع و تطبیق حکم بر موضوع است. در مواردی که تشخیص موضوع نیازمند تخصص خاصی باشد کارشناس، وظیفه تعیین موضوع را بر عهده می‌گیرد. وقتی با نظر کارشناس موضوع بر قاضی روشن گردید، آنگاه قاضی می‌تواند به راحتی حکم مناسب را بر موضوع تطبیق دهد. ”در واقع کارشناس، موضوع شناسی و دادرس، حکم یابی می‌کند و حکم واقعه را با حصول شرایط دیگر بر موضوع حمل می‌کند. از این رو که حکم دادرس تبعیت از موضوع کارشناسی می‌کند، اهمیت آن روشن می‌شود.
رابطه میان قاضی و کارشناس را می‌توان چنان تنگاتنگ دانست که بگوییم ”کارشناسان چشم و گوش قاضی در امور تخصصی هستند. ” در حقیقت قضات بخشی از فرآیند صدور رأی، یعنی تشخیص موضوع را بر عهده کارشناسان می‌گذارند.
در عمده موارد قضات، با اعتمادی که نسبت به کارشناسان رسمی دارند، نظرات کارشناس را ملاک رأی خود قرار می‌دهند و آن را یکی از مستندات مهم رأی خود می‌دانند. این مسئله نشان می‌دهد که امروزه کارشناسان جزیی از نظام قضائی برای کشف حقیقت هستند و در صدور رأی به قاضی یاری می‌رسانند.

تسریع در رسیدگی‌های قضائی
در مواردی که صدور رأی نیازمند اظهار نظر کارشناسی است، حضور کارشناس و اظهارنظر سریع وی یکی از مهم‌ترین موجبات کاهش اطاله دادرسی است. بر عکس، در مواردی که قضات در امور تخصصی و فنی قرار کارشناسی صادر نکرده ا ند، ملاحظه می‌گردد که هرچه جریان پرونده بیشتر پیش می‌رود، مشکلات پرونده دو چندان می‌شود و در برخی موارد عملاً امکان صدور رأی از بین می‌رود. همچنین هرگاه کارشناسان در انجام وظایف خود به درستی عمل نکنند و گزارش‌های خود را دیرتر از موعد مقرر و یا به صورت ناقص به دادگاه تحویل دهند، نتیجه آن چیزی جز اطاله دادرسی نخواهد بود.
در حقیقت کارشناسان با حضور به موقع خود در دادگاه‌ها و اجرای به موقع قرار کارشناسی و دقت و سرعت در ارائه نظریات خود نقش بسیار مهمی در کاهش اطاله دادرسی بر عهده دارند.

مطالعه بیشتر بستن