تحلیل و تدقیق در عدالت صوری با عدالت ماهوی


عدالت از کلمه ی عدل به معنای خورجین که سمبل و نشانه برابری است ولی برابری با مساوات خیلی تفاوت دارد متاسفانه در تحلیل عدالت کلمه ی عدالت را به مساوی بودن معنی کرده اند حال آنکه عدالت یک کلمه ی عام و گستره آن خیلی بیش تر است در واقع «عدالت» مفهومی است که بشر از آغاز تمدن خود می شناخته و برای استقرار آن کوشیده است. مشاهده طبیعت و تاریخ رویداد ها و اندیشه در خلقت، از دیر باز انسان را متوجه ساخت که جهان بیهوده آفریده نشده است؛ هدفی را دنبال می کند و نظمی بر آن حکمفرماست . انسان نیز در این مجموعه منظم و با هدف قرارگرفته است و با آن همگام و سازگار است بنابراین، هرچه در راستای این نظام طبیعی باشد، درست و عادلانه است حقوق نیز از این قاعده بیرون نیست و مبنای آن در مشاهده موجودات و اجتماعهای گوناگون است.پس، از ملاحظۀ«آنچه هست»می توان به جوهر«آنچه باید باشد» دست یافت.به بیان دیگر، در شیوه ارسطویی جستجوی عدالت نیز واقع گرایی دیده میشود و پایه آن مشاهده و تجربه است .
اگر تاریخ را ورق بزنیم و چهره ی عدالت را در گذر زمان در اندیشه متفکران نگاه کنیم می‌بینیم برای عدالت تقسیماتی قائل بوده اند از جمله متفکرین یونان باستان: افلاطون،ارسطوبرای عدالت نه تنها دغدغه داشتند بلکه در تعریف عدالت و تقسیم آن کوشیده اند از جمله دکتر کاتوزیان در کتاب فلسفه ی حقوق جلد اول در صفحه ی ۶۱۲ از افلاطون در کتاب جمهور به تفصیل از عدالت چنین نقل می کند: عدالت ارمانی است که تنها تربیت یافتگان دامان فلسفه به آن دسترسی دارند و به یاری تجربه و حس نمی توان به آن رسید عدالت اجتماعی در صورتی برقرار میشود که هرکس به کاری دست زند که شایستگی و استعداد آنرا دارد و از مداخله از کار دیگران بپرهیزد.
لذا تخصصی سازی لازمه و ضرورت پیشرفت یک جامعه است خصوصا هر جامعه ای که مدعی علم و رقابت در میان ملت هاست باید تخصص را اساس سرمایه خویش قرار دهد و به تخصص نیروی انسانی خویش ببالد.


در این مقال بی ربط نیست که مرکز وکلاء قوه ی قضاییه دنبال اعطای حق به سزاوار آن می باشند بدون تخصص میسر نخواهد بود و عدم تخصص توانایی دنبال چنین عدالت آرمانی را با سختی و بغرنج کار پیش خواهد برد. نفس آدمی نیز به عدالت نیازمند است و هنگام این فضیلت به دست می آید که هریک از قوا جای خودرا بگیرد و نظمی خاص بر روابط آنها حکمفرما باشد تمام قوای انسانی مانند خشم و شهوت باید زیر فرمان عقل قرارگیرد و هر کدام عهده دار وظیفه خود باشد.
در دیدگاه ارسطو عدالت دارای دو معنی خاص و عام است عدالت به معنای عام شامل تمام فضائل است زیرا هرکس به کار ناشایسته ای دست زند ستم کرده است سعادت واقعی از آن کسی است که با فضیلت باشد و از دستور های عقل اطاعت کند فضیلت انسان دو آفت بزرگ دارد افراط و تفریط که بایستی از هردو پرهیز کرد میانه روی و اعتدال میزان تشخیص رذائل از فضائل است پس تهور و ترس هر دو مذموم و حد وسط بین آنها یعنی شجاعت فضیلت است و همچنان که سخاوت میانه بخل و تبذیر، و مناعت و تواضع اعتدال میان تکبر و زبونی است در آخرین تحلیل می توان گفت عدالت به معنای عام تقوای اجتماعی است.
در نظر ارسطو انسان به حکم طبیعت خواهان فضیلت و کمال است نه گریزان از آن .فطرت انسان بسیط است و فضیلت و عدالت اکتسابی منتها طبیعت او به گونه ای است که میتواند خودرا با آنچه کسب کرده سازگار کند و با خو کردن به آن کمال یابد.
عدالت به معنای خاص کلمه برابر داشتن اشخاص و اشیاء است هدف عدالت همیشه تامین تساوی ریاضی نیست مهم این است که بین سود و زیان و تکالیف و حقوق اشخاص تناسب و اعتدال رعایت شود پس در تعریف عدالت می‌توان گفت فضیلتی است که به موجب آن باید به هرکس آنچه را که حق اوست داد.
شیخ طوسی در تعریف عدالت چنین بیان میدارد «ان العدل فی اللغه،ان یکون الانسان متعادل الاحوال متساویا ». در عدالت در نگاه مرحوم صاحب تفسیر المیزان بدین عبارت تعریف شده است «و هی اعطاء کل ذی حق من القوی حقه ،و وضعه فی موضعه الذی ینبغی له » این مضمون ها نفوظ اندیشه های افلاطون را نشان میدهند . چنانچه گفته شد افلاطون که مفهوم عدالت را در جامعه ای با فضیلت جستجو میکند، عدالت اجتماعی را در حکومت دانشمندان و خردمندان می بیند و تجاوز به این تخصیص را ظلم می شمارد.
اگر در تفهیم عدالت در حقوق پردازش عمیق داشته باشیم باید عدالت را به صوری و ماهوی تقسیم کنیم. عدالت صوری به معنی برابری است تنها مفهومی است از عدالت که با همه معیار های پیشنهاد شده برای تمیز «عدالت» سازگار است و همگان درباره آن به توافق رسیده اند و گروهی عدالت ماهوی را نیز برابری مطلق همگان شمرده اند. اگر قاعده ای به همه موقعیت ها و اشخاصی که موضوع آن قرار می گیرد یکسان حکومت کند وتبعیض روا ندارد،بر این مبنا عادلانه است ، خواه مفاد آن درست باشد یا نادرست. مطلب را در شماره های بعدی پی می‌گیریم علاقه مندان دنبال کنند.

مطالعه بیشتر بستن

مطالب آموزشی


 

حقوق مدنی

آیین دادرسی کیفری

حقوق تجارت

آیین دادرسی مدنی

حقوق جزا

قوانین خاص