وکیل خانواده از راه می‌رسد؟!

لیلا جعفری: «هر ایرانی یک وکیل»؛ طرحی که حدود دو دهه از مطرح
کردنش می‌گذرد. به راستی هر فرد یا هر خانواده ایرانی به یک وکیل نیاز دارد؟ آیا جامعه‌ی ایران به مرحله‌ای رسیده است که آرزوی داشتن وکیل برای هر نفرش را داشته باشد؟ کدام عوامل بیش از سایرین موجب شده، تا این طرح هنوز در کشور عملی نشود؟ آیا آگاهی‌رسانی در‌این باره کافی بوده است؟ آیا قوانین، بستر لازم را برای اجرای این طرح فراهم نموده‌اند؟ آیا ایران با تمدن چندین هزار ساله، امروز می‌تواند فرهنگ مشورت با وکیل را برای تمام امور زندگی مردمش

نهادینه کند؟ آیا ما ایرانیان می‌خواهیم وجود حقوقدانی آگاه به نام وکیل را در زندگی خود جای دهیم، اگر چه کاری در رابطه با مراجع قضائی نداشته باشیم؟ جایگاه وکیل در زندگی ما کجاست؟ پرسش‌هایی که مطرح شد، از جمله مواردی است که در این گزارش به آن‌ها پرداخته شده است.

سال‌ها پیش طرح هر ایرانی، یا هر خانواده یک وکیل، در کشور مطرح شد، از آن زمان تا کنون این طرح موضوع بسیاری از عناوین خبری و رسانه‌ای نیز بوده است. بارها درباره‌ی این طرح گفت‌وگو شده و بارها مورد بررسی قرار گرفته است. اما در این بین هنوز بسیاری از ما مردم ایران، درباره آن آگاهی نداریم. یکی از دلایل نبود برخی آگاهی‌رسانی‌ها در این‌باره و نبود احساس نیاز به آن است.
ابوالفضل ابوترابی کارشناس ارشد حقوقی، قاضی و نماینده مردم نجف‌آباد، تیران و کرون در مجلس شورای اسلامی می‌گوید: «طبق قانون اساسی تظلم‌خواهی در دادگستری انجام می‌شود که طبق آن افراد می‌توانند برای پرونده‌ی خود وکیل بگیرند و یا در صورت تمایل وکیل اختیار نکنند. لذا وکالت در حال حاضر الزامی نیست در این صورت طبیعی است که گرفتن وکیل در ایران اختیاری باشد. در پرونده‌های اعدام الزام هست که وکیل گرفته شود ولو این که متهم پول وکیل را نداشته باشد. در حال حاضر تمام دعاوی حقوقی الزامی برای داشتن وکیل ندارد و چون الزامی وجود ندارد در ایران هم داشتن وکیل خانواده متداول نیست.»
بسیاری از ما با این پرسش رو به رو هستیم؛ آیا به راستی وجود وکیل برای هر نفر و یا هر خانواده ضروری است؟
دکتر امان‌الله قرایی جامعه‌شناس و روان‌شناس اجتماعی دراین‌باره می‌گوید: «وجود وکیل برای خانواده‌ها ضروری است؛ چون جامعه‌ی ما هر روز که می‌گذرد مانند جوامع دیگر در دنیا، پیچیده‌تر می‌شود. تنوع روز به روز مسائل و مشکلات متعدد به لحاظ افزایش جمعیت، تنوع جمعیت و گسترش شهرهای بزرگ مانند تهران، کرج، اصفهان، شیراز که مرتبا گسترش پیدا می‌کنند، وجود وکیل را برای زندگی ما ضروری کرده است.»
دکتر قرایی در کتاب مبانی جامعه‌شناسی که در دانشگاه‌های کشور تدریس می‌شود، جامعه را به منظومه‌ی متعددالابعاد و متعددالاجزا با سطوح، جنبه‌ها و جلوه‌های گوناگونی تشبیه کرده است که هر لحظه به یک رنگی درمی‌آید. این عضو هیئت علمی دانشگاه ادامه می‌دهد: «از لحاظ جامعه‌شناسی جامعه‌ی ما و دیگران از حالت گذشته که کدخدامنشی و ریش‌سفیدی و شورایاری‌ها می‌توانست مشکلاتش را حل کند، گذشته است. جامعه‌ی امروز ما جامعه‌ی صنعتی است. این جامعه‌ مسائل و مشکلات مختلفی دارد. به قول ژرژگورویچ،جامعه‌شناس فرانسوی، جامعه یک مجموعه‌ی پیچیده‌ای است که رو به گوناگونی حرکت می‌کند، و این پیچیدگی نیاز به وجود وکیل را مبرم می‌کند.»
پولدارها هم وکیل ندارند
این که هنوز طرح هر ایرانی یک وکیل، به طور عملی پیاده نشده است، دلایل متعددی دارد که از بزرگترین آن‌ها می‌توان به هزینه‌های مورد نیازش اشاره کرد. نبود بستر فرهنگی که پذیرای آن باشد نیز عامل مهم دیگر در این‌باره است. بسیاری از افراد جامعه حتی با وجود داشتن شرایط مالی عالی که مشکلی برای پرداخت دستمزد وکیل، حتی در مقادیر بالا را ندارند، از استخدام این فرد آگاه به قوانین، برای خود و یا خانواده خود امتناع می‌ورزند. معمولا این جمله و یا نظایر آن از این افراد شنیده می‌شود؛ من نیازی به وکیل ندارم، کارهای من در حدی نیست که نیازی به وکیل داشته باشد، خودم از پس کارها و امور زندگی‌ام برمی‌آیم و…
فرامرز حشمتی که ۵۶ سال سن دارد، از شدت ناراحتی مایل به حرف زدن نیست، اما وقتی برایش می‌گویم که حرف‌هایش می‌تواند به آگاهی‌رسانی جمعی منجر شود، درد دلش باز می‌شود و می‌گوید: «از ابتدای زندگی مشترک تا کنون با وجود اختلافات بسیاری که با همسرم داشته‌ام، سعی کردم زندگی‌مان را حفظ کنم. دلم نمی‌خواست کسی نام فرزند طلاق را بر فرزندانم بگذارد. برای همین از همه چیز کوتاه می‌آمدم. در برابر رفتارهای نامناسب و تحقیرآمیز همسرم سکوت می‌کردم و دم نمی‌زدم. می‌خواستم دست‌کم از جانب من صدایی بلند نشود تا بیشتر از آن دعوا و بحث در خانه به وجود نیاید. هر چه هم که در زندگی درآوردم و تبدیل به ملک و خانه کردم، همه را به نام همسرم می‌کردم که او هم جوانی‌اش را در خانه من صرف می‌کرد. در حال بازنشستگی بودم که زندگی‌ام دگرگون شد. یکباره با حکم دادگاه مواجه شدم. همسرم به بهانه این که دیگر طاقت ادامه زندگی را ندارد، مهریه‌اش را بخشیده و درخواست طلاق داده است. اکنون که فرزندانم بزرگ شده‌اند و می‌خواهم با رفاهی که در زندگی خود فراهم کرده‌ام در کنار آنان به سفر بروم و استراحت کنم، باید از زندگی بروم بیرون. همه چیز هم به نام همسرم است که فکرش را نمی‌کردم یک روز با من این کار را بکند. اکنون هر چه به او می‌گویم، دست‌کم یکی از خانه‌هایمان را هر چند کوچک، به من بدهد تا در این سن و سال بی‌سر پناه نشوم، به کتش فرو نمی‌رود. به تازگی با وکیلی صحبت کرده‌ام. وکیل نخستین چیزی که به من گفت، این بود که در قانون اعتماد زبانی جایگاهی ندارد و تنها مدارک مستند و قابل ارائه به دادگاه درخور توجه هستند و ادله محکمه‌پسند محسوب می‌شوند. من نیز یک عمر به همسرم اعتماد کردم و حالا می‌بینم اعتماد من به شکل درستی نبوده است. کاش از ابتدا با یک وکیل مشورت می‌کردم و هنگام به نام‌زدن سندها، نظر او را جویا می‌شدم. کاش کاری می‌کردم که نه سیخ بسوزد و نه کباب. در طول سال‌ها برای به دست آوردن دارایی‌ام آن همه زحمت کشیدم، ولی یک بار هزینه وکیل ندادم. شاید اگر چنین هزینه‌ای را هم در زندگی‌ام داده بودم، اکنون به این روز نمی‌افتادم.»

بالا بردن سطح آگاهی مردم
به نظر می‌رسد نداشتن وکیل خانواده در برخی کشورها همچون ایران، بیش از این که دلیل مالی داشته باشد، دلیل فرهنگی دارد. به این منظور لازم است تا فرهنگسازی لازم صورت گیرد. مهتا نقی‌زاده کارشناس حقوق می‌گوید: «به نظر می‌رسد بهترین گزینه به منظور فرهنگسازی در رابطه با این که مردم وکیل خانواده داشته باشند، استفاده از شبکه‌های مجازی است. از سوی دیگر امروزه می‌توان از وجود افراد سرشناس و محبوب در این باره کمک گرفت. اگر جامعه به این درک برسد که به وکیلی در کنار زندگی خود نیاز دارد، بسیاری از مشکلات را تجربه نخواهد کرد.»
مریم رسایی‌فر کارشناس ارشد رشته‌ی حقوق در این‌باره معتقد است: «ممکن است افراد با حذف و قرار دادن یک واژه در برخی قراردادها مشکلاتی برایشان ایجاد شود که به خاطر آن شاید سال‌ها مجبور باشند وقت و هزینه‌ی خود را در دادگاه‌ها صرف کنند. در حالی که اگر پیش از امضای آن قرارداد با وکیل مشورت می‌کردند می‌توانستند از بروز آن همه دردسر در زندگی خود جلوگیری کنند.»

کمبود وکیل در ایران
در حدود یک سال پیش آمار و ارقامی در رابطه با آمار وکیلان و جمعیت برخی کشورها منتشر شد که کمک بزرگی به بررسی طرح هر ایرانی یک وکیل می‌کند. مطابق این آمار که از سوی

مطالعه بیشتر بستن