ادامه از صفحه قبل :

دستگاه قوه قضائیه که آقای رئیسی بتواند این دستورالعمل را در قوه قضائیه به طور کامل و شایسته، اجرایی کند، و تمام دستگاه‌های مربوطه نیز در این راستا کمک‌رسان باشند. اهداف بزرگی که فردی‌سازی هر جرم و تشکیل پرونده شخصیت در پی دارد، ارزش هر جور همکاری در چهارچوب قانون و اخلاق را خواهد داشت.»


اهمیت فردی‌سازی پرونده
به نظر می‌رسد توجه به خصوصیات فردی متهم همواره مد نظر قضات بوده است. مواردی از قبیل لحاظ کردن شان پدر برای در نظر گرفتن نفقه‌ی فرزند یکی از آن‌هاست.
مریم که دو فرزند ۳ و ۶ ساله دارد از روند پرونده‌اش در دادگاه خانواده اظهار نارضایتی می‌کند. او می‌گوید: «سال گذشته از همسرم جدا شدم. هر آن چه مربوط به حقوق خودم بود، از قبیل مهریه، اجرت‌المثل و.. را بخشیدم تا بتوانم طلاقم را بگیرم. اما نفقه‌ی فرزندانم را نبخشیدم. می‌خواستم پدرشان تا همیشه برایشان پدری کند. با این که از تمام حق و حقوق خود گذشته‌ام اما دادگاه نفقه‌ای برای فرزندانم در نظر گرفته است که به راستی برای بزرگ کردن دو بچه کافی نیست. آن هم در این مدت که همه چیز گران‌تر شده است. یکی از اقوام هم همزمان با من از همسرش جدا شد ولی میزان نفقه‌ای که دادگاه برای فرزندان او در نظر گرفته است، خیلی بیشتر از نفقه‌ی فرزندان من است. این منصفانه نیست! وقتی هم که در دادگاه این موضوع را مطرح کردم، در پاسخم گفتند، دادگاه با توجه به نحوه زندگی، شان و جایگاه و موقعیت مالی افراد و این جور موارد رای را صادر کرده است. البته بی‌راه هم نمی‌گویند چون پدر فرزندان من درآمد پایینی داشت در حالی که آن فامیل که گفتم، دندانپزشک است. گویا همین اختلاف درآمد، باعث شده تا میزان نفقه‌ی فرزندان من با فرزندان آن فامیل، آن قدر تفاوت داشته باشد!»
دکتر عباس کرمی‌پورسیار ادامه می‌دهد: «ارفاق‌ها و لوازمات مساعدت در حق متهم، مانند تعویق صدور حکم، تعلیق مجازات، نظام نیمه‌آزادی، مجازات‌های جایگزین حبس و امثال آن که در قانون ذکر شده، حاصل این تفکر و تلاش بوده است.
در بحث شکلی رسیدگی به اتهامات در دادسرا نیز قانونگذار بحث را تا آنجا پیش برده است که از ابتدای رسیدگی به پرونده و رسیدگی قضات به اتهامات فرد، شخصیت متهم ملاک، در نظر گرفته شود. همچنین با صدور حکم و اجرای مجازات بدین منوال که در قانون آیین دادرسی کیفری، به اصل تناسب تامین اشاره شده مقامات قضائی دادسرا باید در صدور قرار تامین به موجب ماده‌ی ۲۵۰ قانون آیین دادرسی کیفری، شخصیت متهم، وضعیت اجتماعی و اخلاقی، وضعیت متهم را مد نظر قرار دهند.
این بحث آن قدر مهم در نظر گرفته شده است که حتی بعد از صدور حکم قاضی محکمه، بنا بر شخصیت متهم و مواردی که ذکر شد، حتی در حین اجرای مجازات، قاضی اجرای احکام می‌تواند در دایره‌ی اجرای احکام کیفری، بنا بر اختیارات قانونی و به این شرط که متهم در زندان بازاجتماعی شده، مراتب ندامت متهم را احراز کند. گواهی مسئولین زندان بر رفتار مناسب و حسن شخصیت زندانی یا تایید کمیسیون مربوطه در زندان از جمله مواردی است که ارفاقات قانونی مانند مرخصی، تخفیف مجازات، آزادی مشروطه، و سایر موارد را برای زندانیان در پی خواهد داشت.
قصد و غرض شارع اسلامی اصلاح فرد بوده، از این رو اصل فردی کردن کیفر، شالوده‌ی رسیدگی به قضائی اسلامی است؛ که در ابتدای رسیدگی به پرونده تا انتها همیشه مدنظر قانونگذار بوده است.»


پرونده شخصیت متهم، دستاوردی علمی
دادیار دادسرای عمومی و انقلاب شهرستان پاکدشت درباره‌ی تشکیل پرونده شخصیت متهم یادآور می‌شود: « تشکیل پرونده شخصیت متهم از دستاوردهای علمی و جرم‌شناسان و پیشنهاد آن به قانونگذاران جهت گنجاندن در قانون بوده که نتایج مثبتی را نیز به بار آورده است.»
وی اثرگذاری در صدور حکم متناسب و اصلاح فرد و بازگشتن او به جامعه را از نتایج این دستاوردها عنوان می‌کند و ادامه می‌دهد: «با نگاهی به قوانین جمهوری اسلامی ایران این موضوع که الزام قانونی برای تشکیل پرونده شخصیت وجود داشته باشد، در باب پرونده‌ی بزهکاری اطفال و نوجوانان در پرونده‌هایی که میزان مجازات‌های آن‌ها نسبتا شدید است، این تکلیف قانونی بر عهده‌ی قاضی قرار گذاشته شده که در کنار پرونده‌ی قضائی، پرونده‌ی شخصیت بزهکار را نیز تشکیل دهد. به این ترتیب می‌تواند از قوانین در مواد ۲۰۳ و ۲۸۶ قانون آیین دادرسی کیفری به الزامات تشکیل پرونده شخصیت بهره ببرد.
جرایمی که مجازات قانونی آنها سلب حیات، قطع عضو، حبس ابد، تعزیر درجه‌ی ۴ و بالاتر باشد و همچنین در جنایات عمدی که میزان دیه‌ی آن‌ها ثلث دیه کامل و بیشتر بزه‌دیده است، بازپرس مکلف است، در حین انجام تحقیقات، دستور تشکیل پرونده‌ی شخصیت متهم را به واحد مددکاری اجتماعی صادر نماید. این پرونده به صورت مجزا از پرونده‌ی‌ قضائی است که شامل موارد گزارش مددکار اجتماعی در مورد وضع مادی، خانوادگی و اجتماعی متهم است و همچنین گزارش پزشکی و روانپزشکی متهم و سایر مسائل فردی متهم که می‌توان در صدور کیفر مدنظر قرار داده شود.»


جایگاه اطفال در فردی‌سازی پرونده
دکتر عباس کرمی‌پورسیار در رسیدگی قضائی، حقوق متفاوتی را برای اطفال قائل است. او در این باره توضیح می‌دهد: «برای رعایت حقوق اطفال و نوجوانان که در رسیدگی قضائی به یک رسیدگی جداگانه نیاز دارد، طفل به موجب کمیسیون حقوق کودک و میثاق‌های بین‌المللی، حقوق متفاوتی در رسیدگی قضائی دارد و در قانون ما نیز به موجب قانون ۲۸۶ تشکیل پرونده‌ی شخصیت برای نوجوانان و اطفال الزامی قلمداد شده است. در جرم تعزیر درجه ۵ و ۶ نیز از ناحیه‌ی دادگاه، تشکیل آن الزامی است.
از آن جا که دادگاه اطفال، دادگاه ویژه‌ای است و صدور کیفر و مقررات رسیدگی در آن، با افراد بزرگسال متفاوت است، نرمش و مساعدت بیش از پیش قضات را می‌طلبد. تا یکی از اهداف مهم دادگاه که اصلاح طفل و ارائه‌ی یک الگوی صحیح زندگی اسلامی به او است را محقق کند. تشکیل پرونده شخصیت در این باره می‌تواند تاثیر قابل توجهی در رسیدن به این هدف داشته باشد.
به نظر بنده با وجود تاکید قانونگذار به تشکیل پرونده شخصیت در پرونده‌های مهم و در پرونده‌های اطفال این مقرره به شایستگی رعایت نمی‌شود. با نگاهی به رویه‌ی قضائی موجود در کل کشور علی‌الخصوص در مناطق محروم قضائی و مناطق دورافتاده‌ی استان‌ها که عوامل متعددی در آن موثر است، امکان اجرای کامل این مقرره به طور شایسته وجود ندارد. نبود زیرساخت‌ها و فقدان تشکیلات لازم برای این ساز و کار قضائی، شلوغی و تراکم پرونده‌های قضائی در مراجع قضائی، عدم تعامل و هماهنگی ارگان‌های زیرنظر قوه قضائیه و عدم همکاری مناسب با دستگاه قضائی، از جمله واحدهای مددکاری و بهزیستی، فقدان بودجه‌ی لازم و تمهیدات مالی لازم برای این موضوع از اهم مشکلات در این زمینه است.»

تفاوت مردم در دادگاه
سمیرا که به جرم فحاشی و هتک حرمت یکی از آشنایان روانه بازداشتگاه است فریاد می‌زند: خوب کردم گفتم، باز هم می‌گم. تو یه حروم…. تو…. او با عصبانیت به یکی از آشنایان که حدس می‌زند با همسرش ارتباطی نامشروع و پنهانی داشته توهین می‌کند. توجهی نیز به دستبندی که دور مچ یکی از دستانش حلقه زده، ندارد. فقط می‌خواهد درد دلش را سبک کند و خشمی را که از همسرش و آن زن در دل دارد خالی کند. دادیار دادسرا مدارک کافی از فحاشی‌های او در اختیار دارد. دقایقی رو در رو با آن زن قرار می‌گیرد. هنوز در حال فحاشی و اهانت است که خدمتگزاری با سینی چای از کنارشان می‌گذرد. زنی که مورد خشم اوست، پشت به مردی دارد که سینی چای داغ در دستش است. می‌خواهد برگردد که زن با دست آزادش او را سمت خود می‌کشاند تا به سینی چای نخورد. او با آن که خشمگین است ولی با آن حرکت مانع از سوختن کمر زن با آن چای داغ می‌شود.
مرد دیگری نیز که پیداست از مستی هوش و حواس درستی ندارد کمی دور‌تر از آن دو در حال چپ چپ نگاه کردن به زنی دیگر است که او را با شکایتش به دادگاه کشانده. گویا زن از عربده‌کشی‌های همیشگی مرد که در همسایگی‌اش زندگی می‌کند، به ستوه آمده است. نمی‌دانم قاضی برای این دو فرد چه رای صادر خواهد کرد. ولی حتما او تفاوت رفتار نادرست آن دو و همین‌طور دلیل بروز رفتارشان را در صدور رای در نظرخواهد گرفت. مطمئنا بنا بر آن رای لازم را صادر خواهد کرد.

همکاری مجلس و قوه‌ی قضائیه
اردشیر مطهری، نماینده‌ی مردم گرمسار و عضو هیئت رئیسه‌ی کمیسیون اجتماعی و رئیس فراکسیون عدالت و رفع موانع کسب و کار، ضمن اعلام آمادگی مجلس برای همکاری با قوه قضائیه در خصوص اجرای تشکیل پرونده‌ی شخصیت متهم خاطرنشان می‌کند: «چنانچه اجرای دستورالعمل تشکیل پرونده شخصیت، در مطالعات و تحقیقات کارشناسی، و بررسی‌های لازم، نیاز به اصلاحات و تغییرات در برخی قوانین و مواردی از این دست داشته باشد، مورد حمایت مجلس شورای اسلامی قرار خواهد گرفت. چنانچه مشکلاتی در این‌ مطالعات و بررسی‌ها مشاهده شود، آماده هستیم تا با ارائه‌ی آن‌ها از سوی قوه محترم قضائیه در کمیسیون محترم قضائی مجلس چکش‌کاری‌های لازم صورت گیرد تا در تامین مواد قانونی آن، قوه قضائیه را حمایت کنیم. »
این نماینده‌ی مجلس و جامعه‌شناس همچنین تاکید می‌کند: «تمامی رسانه‌های دیداری و شنیداری و صدا سیما و مطبوعات، وزارت کار و تعاون باید در اجرای تشکیل پرونده متهم به کمک قوه قضائیه بیایند. اگر جامعه از این امر که رفتار نادرست و مجازات ناصحیح با مجرم چه عواقبی در پی دارد، آگاهی داشته باشد، بسیاری از نگاه‌های نادرست به مجازات نیز از بین خواهد رفت. وقتی جامعه به این درک برسد که مجازات تنها زندان و آن مجازاتی نیست که از پیش دیده است و این مجازات می‌تواند درباره شخصی با شخص دیگر متفاوت باشد، خود به خود بسیاری از فشارها بر سیستم قضا و همینطور قاضی هم کم خواهد شد و به این ترتیب عدالت به طور شایسته‌تر، دقیق‌تر و منصفانه‌تر در جامعه جاری خواهد شد.»

نمونه‌ای از مزایای فردی‌سازی
دکتر عباس کرمی‌پورسیار که تجربیاتی در تشکیل پرونده شخصیت متهمان دارد به ذکر نمونه‌ای از آنان می‌پردازد. این دادیار دادسرای عمومی و انقلاب شهرستان پاکدشت بازگو می‌کند: «حدود دو سال پیش گروهی از نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ ساله‌ی ساکن در پاکدشت با تخریب یکی از محله‌ها دست به اقدامات شرورانه‌ای می‌زدند. یکی از خرابکاری‌های آنان تا جایی پیش رفت که بی‌مهابا همگی سوار بر موتور سیکلت شده و گروهی به محله یکی از گروه‌های مخالف خود رفته و به اموال و خانه‌های آن افراد و خانواده‌ها و همسایگانشان، آسیب و خسارت وارد کردند.پس از آن گروه مخال نیز، متقابلا به محل آن گروه رفته و دست به تخریب زدند و خساراتی را به بار آوردند. این پرونده در زمان خود رسانه‌ای شد و فوریت قضائی پیدا کرد. مردم شاکی شدند و دی پی آن سی و دو نفر دستگیر. با آن دو گروه نوجوان برخورد قاطع شد و ناراحتی شاکیان تا اندازه‌ای بود که خواستار گرداندن آن سی و دو نفر در خیابان‌های شهر بودند. ولی دادستان محترم برای حفظ آب‌روی آنان و خانواده‌هایشان و همچنین حفظ قبح جرم با آن موافقت نکرد. برای هر یک از آن نوجوانان تشکیل پرونده شخصیت صورت گرفت و با جلب رضایت همسایگان، و ساکنان محله و همینطور پس از اعمال مجازات، به خانواده‌هایشان بازگردانده شدند. در این پرونده تشکیل پرونده شخصیت توانست نشان دهد که با وجود خرابکاری‌های انجام شده و آسیب و خسارت‌های وارده، آنان تنها به دلیل شیطنت‌های نوجوانی دست به آن رفتارها زده‌اند، و نیت دیگری در کار نبوده است، در حالی که بیشترشان دارای خانواده‌های آبرومندی نیز بودند. پرونده شخصیت توانست به صدور رای عادلانه کمک کند.»
با توجه به آن چه در این گزارش گفته شد، به نظر می‌رسد با بالا بردن اطلاعات حقوقی و قانونی جامعه از طریق رسانه‌ها، میتوان در تغییر نگاه به مقوله‌ی جرم و مجازات دخیل بود. همه‌ی ما مردم با بالا بردن این دانش می‌توانیم در جلوگیری از بروز و حتی درمان جرم در جامعه نقشی داشته باشیم، ولو کوچک. چند روز پیش هفدهم مهر ۱۳۹۹ در برنامه کتاب‌باز که از شبکه ۴ صدا و سیما پخش می‌شد، داستانی از کارشناس برنامه نقل شد مبنی بر این که تشابه اختلال مغزی در اسکن یک پزشک و دو قاتل را بیان می‌کرد. جالب این که وقتی پزشک وجود این اختلال در مغز خودش را می‌فهمد درست است که حیرت‌زده می‌شود، ولی حیرتش وقتی بیشتر می‌شود که پس از کمی بررسی در زندگی آن دو قاتل درمی‌یابد که محبت‌هایی که در خانواده و از مادر خود در کودکی و نوجوانی دریافت کرده، عامل بازدارنده‌ی او از رفتن به سمت جرم و جنایت بوده است. از این رو تک تک ما می‌توانیم پرونده‌های بهتری برای شخصیت اطرافیانمان بسازیم. چه بسا پرونده‌ها جوری باشد که نیازی به ورود به هیچ دادگاهی پیدا نکند.

مطالعه بیشتر بستن