بایسته‌های اجرایی تحقق نظام قضایی مطلوب

از دیدگاه مقام معظم رهبری مولفه‌ها و بایسته‌های دادگستری مطلوب نظام اسلامی این است که دارای ثبات در تشکیلات، پرورش عناصر کارآمد و مؤمن، بهره‌گیری از نظر و مشورت نخبگان قضایی، زمان‌بندی و اجرایی کردن برنامه تدوین شده، عدل و انصاف، قاطعیت و قانون‌مداری، دانش و هوشمندی، اصلاح و تهذیب، سنجیدگی و سرعت و درستکاری و رعایت امانت باشد:

«بی گمان برای رسیدن به دادگستری مطلوب نظام اسلامی که در آن عدل و انصاف، قاطعیت و قانون، دانش و هوشمندی، اصلاح و تهذیب، سنجیدگی و سرعت، درست‌کاری و امانت، همه در هم تنیده و به هم آمیخته است، هنوز مجاهدتی برنامه‎ریزی شده و فشرده لازم است و اینجانب امید و انتظار دارم راه بیشتری بدان سو طی شود. ثبات تشکیلات، زمانبندی و اجرایی کردن برنامه تدوین شده، پرورش عناصر کارآمد و مؤمن، سپردن سررشته‌های اساسی به افراد شایسته و کاردان، اهتمام به مبارزه با فساد، بهره گیری از نظر و مشورت نخبگان قضایی، افزایش تعامل با دیگر قوا، اولویت‌های قوۀ قضایی است.»

اتقان احکام قضایی
مسئلۀ اتقان، استحکام و مستدل بودن احکام دستگاه قضایی از جمله مهم‌ترین بایسته‌های اجرایی فرآیند قضا محسوب می‌شود. بنای قاضی در انشاء و استدلال در احکام و رعایت قانون باید به گونه‌ای باشد که با وجود نقد و نظر متخصصین حقوقی و فقهی، ضعف و خللی در حکم وارد نیاید:
«یک نکتۀ دیگر مسئلۀ اتقان احکام است. احکام دادگاه‌ها بایستی مطلقاً از سهل‌انگاری و سهل‌گیری به دور باشند. شما به‌عنوان یک قاضی محترم، حکمی که صادر می‌کنید، باید جوری باشد که اگر این حکم بنا باشد در معرض دیدِ متخصصین امور فقهی و حقوقی قرار بگیرد، شما هیچ دغدغه‌ای نداشته باشید؛ مطمئن باشید به این حکمی که صادر کرده‌اید. قاضی وقتی از دانش لازم برخوردار است و مراقب کار خود و حکم خود هم هست، باید جوری باشد که همان وقتی که این حکم صادر شد، حاضر باشد آن را در معرض دیدِ همۀ کارشناس‌ها و متخصصین قرار بدهد و بتواند از حکمِ خودش دفاع کند. اتقان حکم باید این‌جور باشد. اندک سستی و ضعف در حکم، به کل بنای دستگاه قضایی ضربه وارد می‌کند. یک وقتی عرض کردیم؛ نقض مکرر احکام دادگاه‌های بدوی در دادگاه‌های تجدیدنظر یا در دیوان عالی کشور، نشان دهندۀ این است که یا احکام دادگاه‌های بدوی از لحاظ محتوایی نقص دارند و از اتقان برخوردار نیستند، یا از لحاظ شکلی نقص دارند و مقررات رعایت نشده. تصمیم بر این معنا بایستی در سرتاسر قوه رواج داشته باشد و مورد اذعان و قبول و پیگیری باشد که احکام، اتقان داشته باشند البته این کار اقتضائاتی دارد: استفاده از کارشناسان، استفاده از دستگاه‌های جرم‌شناسی، استفاده از انسان‌های فکور و عاقل، دقّت و صبر و بی‌نظری و بی‌طرفی، و در داخل دادگاه و هنگام طرح دعوا، نداشتن هیچ پیش‌داوری. این‌ها خیلی مهمّ است. اگر ما این چیزها را در دستگاه قضایی رعایت کنیم، بخش مهمّی از آنچه که وظیفۀ مسئولان و کارکنان قضایی است، در کنار این وظیفه بزرگ و حفظ حرمت قوّه قضاییّه، صورت خواهد گرفت.»

استمرار در رایانه‌ای کردن پرونده‌ها و معلومات
«فرض بفرمایید که همین مجتمع کردن پرونده‌های قدیمی و متراکم کردن رایانه‌ای معلومات موجود در دستگاه قضایی، یا آنچه که امروز وجود دارد: مراجعات، حل و فصل‌ها، قوانینی که مرجع احکام هست، خود احکام، این‌ها را تدوین کنند، رایانه‌ای کنند، در دسترس قرار دهند، سهل‌الوصول و سهل‌التناول کنند. شروع این برنامه، کار مبارکی است؛ لیکن اثربخشی آن وقتی است که تا تاء تمّتِ این برنامه طی شود.»

لزوم حل مشکلات زندان‌ها
یکی دیگر از بایسته‌های اجرایی قوۀ قضاییه، برطرف نمودن مشکلات زندان‌ها است. مدیریت زندان باید به گونهای باشد که آموزشگاه نیکی‌ها گردد:
«نکتۀ دیگر، مسئلۀ حل مشکلات زندان‌هاست. خیلی مسئله را باید جدی گرفت. البته سیاست حبس‌زدایی – که جزو سیاست‌های رئیس محترم قوه بوده است و جزو این کارهایی است که تصمیم‌گیری شده و اقدام شده است – بسیار کار خوبی است؛ لیکن به هر حال وجود حبس و وجود زندان یک واقعیتی است. بایستی مدیریت ما در امر زندان جوری باشد که زندان به معنای واقعی کلمه آموزشگاه نیکی‌ها شود. این‌ها را باید جزء کارهای بزرگ شمرد؛ جزو مسائل مهم به حساب آورد. این‌ها چیزهایی است که به خود قوّۀ قضاییه ارتباط پیدا می‌کند. مدیریت‌های مربوطه بایستی حداکثر تلاش را برای این مسئله بکنند. البته در زمینۀ کم کردن تعداد زندانی‌ها با عفو و مرخصی، که این هم مباحث طولانی‌ای دارد، ما، موضوع را با مسئولین محترم قوه و با رئیس محترم قوه در میان گذاشتیم، می‌گذاریم، بحث می‌شود؛ به هر حال بایست برای این کارها راه علاج حقیقی پیدا کرد. این جزء آن اولویت‌هایی است که در زمینۀ ارتقاء قوۀ قضاییه به نظر رسید و گفته شد.»
اهمیت این امر از این جهت است که از یک طرف زندان نباید سبب نابود شدن اصالت‌ها و شرافت‌ها گردد و از طرف دیگر به‌عنوان موطن موجد فساد به شمار آید به گونه‌ای که زندانی را فاسد نماید یا شخصیتش را خدشه‌دار کند و همچنین خانوادۀ وی را با مشکلات فراوان مواجه سازد:
«دربارۀ محکومان باید گفت که ما نباید خیال کنیم که عدالت دربارۀ کسی که محکوم به زندان شده، این است که او را به زندان بیندازیم و سر موعد هم آزادش کنیم. این، فقط بخشی از عدالت است. بخش دیگر این است که زندان برای او جایی نباشد که او را فاسد یا فاسدتر کند یا شخصیت او را از بین ببرد یا خانوادۀ او را بیچاره کند. این گرایشی که امروز در قوۀ قضاییه برای زندان‌زدایی هست، بسیار نقطۀ مثبت و خوبی است. البته بدون تردید کار بایستی با نظم، با ترتیب، با انضباط، با فکر درست و با برنامه‌ریزی انجام بگیرد، لیکن جهت درست، همین جهت است و ما نباید یک گوشه‌یی را که خود موجب نابودسازی اصالت‌ها و شرافت‌ها و ارزش‌هاست، درست کنیم.»

لزوم دقت در مجازات زندان‌ها
با توجه به نکات مذکور مسئلۀ زندان از مسائل مهم در دستگاه قضایی است. زندانی کردن افراد یکی از مجازات‌هایی است که در قانون جزایی و فقه اسلامی وارد شده است. فلذا باید توجه گردد که در غیر از موارد مجازات محقق نگردد.
«یک مسئلۀ مهم در مسائل قوۀ قضاییه، مسئلۀ زندان‌هاست. زندان، یک مجازات است. محبوس کردن انسان، محدود کردن او، یکی از مجازات‌هایی است که در قانون جزایی ما هست، در مواردی در فقه اسلامی هم وجود دارد؛ ایرادی هم ندارد. ما باید کاری کنیم که اولاً این چیزی که به‌عنوان جزای عمل و مجازات برای افراد تحقق پیدا می‌کند، در غیر موارد مجازات، مطلقاً تحقق پیدا نکند.»
همچنین دستگاه قضایی باید تلاش کند که با اتخاذ تدابیر دقیق مجازات زندان‌ها را به حداقل برساند چرا که مجموعۀ زندان یک پدیدۀ نامطلوبی است که تبعات آن دامنگیر جامعه می‌گردد و دارای آثار مضری برای زندانی و خانوادۀ زندانی است اما به گونه‌ای که جنبۀ مجازاتی زندان نیز حفظ گردد:
«[ثانیاً] در مجموعۀ قوۀ قضاییه کاری کنید که مجازات زندان به حداقل برسد؛ این احتیاج دارد به تدبیر. البته تدابیری اتخاذ شده؛ بعضی درست، بعضی نادرست ـ که نمی‌خواهیم وارد جزئیات و مسائلش بشویم ـ لیکن مجموعاً زندان یک پدیدۀ نامطلوب است؛ مشکلات زندان، تبعات زندان، تبعاتی که برای خود زندانی پیش می‌آید، تبعاتی که برای خانواده‌ها پیش می‌آید، تبعاتی که برای محیط کار پیش می‌آید. بنابراین سیاست قوۀ قضابیه را این قرار بدهید و دنبال کنید؛ فکر کنید، راه پیدا کنید، علاج‌جویانه؛ یکی باید این باشد که مسئلۀ زندان حل شود؛ هم از جهت این‌که جنبۀ مجازاتىِ زندان تبدیل نشود به یک شیء دیگر؛ دوم این‌که هرچه ممکن است، مجازات زندان کاهش پیدا کند و تبدیل بشود به مجازات‌های دیگر، تا تبعات زندان دامنگیر جامعه نشود.»

کادر سازی برای مناصب مدیریتی
مسئلۀ مهم دیگر که از بایسته‌های اجرایی قوۀ قضاییه محسوب می‌شود، مسئلۀ کادرسازی و تربیت انسان‌های صالح برای مناصب مدیریتی در دستگاه قضایی است که نیاز به سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی دارد:
«یک مسئلۀ دیگری که در قوۀ قضاییه هست… مسئلۀ کادرسازی برای مناصب مدیریتی و مناصب بالای قوۀ قضاییه است؛ تربیت انسان‌های صالح، بخصوص برای مناصب مدیریتی؛ در مجموعۀ قوه، امر خیلی لازم و مهمی است. از حوزه‌ها، از دانشگاه‌ها باید استفاده بشود. شخصیت‌های برجسته بحمداللّه‌ کم نیستند، استعدادهای جوشان در جامعۀ ما کم نیست. این هم یک مسئله است که باید مورد توجه قرار بگیرد. ان‌شاءاللّه‌ برای این، کار بشود، سرمایه‌گذاری بشود، برنامه‌ریزی بشود.»
اهمیت چنین سرمایه‌گذاری مادی و معنوی بر روی تواناییها و کارایی قشر قضات از این جهت است که در صورت دقت در انجام کار باعث ریشه‌کن شدن ظلم و فساد و تبعیض در جامعه می‌گردد و زمینۀ اصلاحات در جامعه را فراهم می‌آورد.
«واقعاً آن قشری که جا دارد روی توانایی‌ها و کارایی‌ها و تلاش موفق او، هرچه می‌توانیم سرمایه‌گذاری مادّی و معنوی بکنیم، قشر قضات‌اند. علت هم معلوم است، بارها هم گفته شده، همه هم گفته‌اند. علت این است که اگر دستگاه قضایی از شرایط لازم برخوردار باشد و کارِ درست بکند، به‌زودی در کشور، فساد و تباهی و ظلم و تبعیض و فسق و بقیۀ چیزهایی که یک جامعه را فاسد و زمینگیر می‌کند، ریشه‌کن خواهد شد. اگر خدای نکرده، دستگاه قضایی سالم نبود، یا پُرکار نبود، آن‌وقت همۀ این جرایم، رشد می‌کنند و این میکروب‌ها، جرأت حیات و زیاد شدن و فعال شدن پیدا می‌کنند. به همین خاطر است که دستگاه قضایی، واقعاً برای ما، همه چیز است. فرق هم نمی‌کند، چه در دوران سازندگی که امروز است، چه در دوران جنگ که دیروز بود، و چه در حوادث گوناگونی که یک ملت انقلابی و یک کشور بزرگ، همواره با عافیت و بلا مواجه است. در همۀ شرایط، آن چیزی که یک آن، به رکود و جمود و بیکاری و کم‌کاری و – خدای نکرده – به فساد او نمی‌توان تن داد، دستگاه قضایی است. هرجای دیگر خراب شد، میگوییم ان‌شاءاللَّه دستگاه قضایی می‌رود، آن‌جا را اصلاح خواهد کرد؛ اما خود دستگاه قضایی، بایستی در حد نصاب اصلاح و صلاح باشد.»

مطالعه بیشتر بستن