ضمانت اجرایی برای حق متقابل فرزند بر والدین و والدین بر فرزند

لیلا جعفری: عاطفه‌ی مادری با طلاق والدین پایان نمی‌پذیرد. این نکته‌ای است که در قوانین نیز جایگاه ویژه‌ای دارد و اخیرا رئیس قوه‌ی قضا در سخنانی به آن تاکید داشته است. ملاقات و برقراری ارتباط مادر با فرزندی که با پدر زندگی می‌کند، همیشه به خوبی پیش نمی‌رود. گاه پدر بنا بر دلایلی مانع از دیدار آن دو می‌شود

و این ممانعت در قوانین تبعاتی خواهد داشت، هر چند که مصداق عکس آن نیز صادق است و گاه، مادر مانع دیدار فرزند با پدر می‌شود که در این صورت نیز ضمانت اجرای قانونی اعمال می‌شود. اما این ضمانت اجراها برای جلوگیری از این اقدام و نظایر آن کافی است؟ مجازات‌ها و قوانین تدوین شده، در این‌باره موفق عمل می‌کنند؟ بسیاری از مادران و پدرانی که از یکدیگر جدا شده‌اند برای دیدن و داشتن ارتباط با فرزندان خود با مشکلاتی ناشی از ممانعت دیدار با فرزندان خود رو به رو هستند. این مشکلات اثرات سوء تربیتی و رفتاری جبران‌ناپذیری را بر روح و روان فرزندان و همین‌طور مادران خواهد گذاشت. این مسئله با توجه به عاطفه‌ی مادری، توجه بیشتری را می‌طلبد، ما نیز بر آن شدیم این مسئله را از ابعاد مختلف بررسی کنیم. گزارشی که در این باره با نظرات سه کارشناس فقهی، قضائی و روان‌شناسی تهیه شده است را با هم می‌خوانیم.

چندی پیش آیت‌الله رئیسی طی سخنانی گفت: «من از مردانی که رحم و مروت ندارند و بعضا برای هفته‌ها و ماه‌ها مادر را از دیدن فرزندشان محروم می‌کنند، تعجب می‌کنم. مگر می‌شود به عاطفه‌ی مادری بی‌توجه بود؟ مادران در این مواقع به عدلیه پناه می‌آورند تا اجازه ندهند نسبت به عاطفه‌ی مادری آنان این ظلم فاحش انجام شود. حتما باید جلوی این نوع روحیات که بخواهد حق فرزند را نادیده بگیرد، گرفته شود.».
این سخنان رئیس قوه‌ی قضائیه توجه بیشتری را به مشکلات دیدار فرزندان با مادر خود معطوف کرده است. ما نیز بر آن شدیم تااین موضوع را از چند نگاه مورد بررسی قرار دهیم. این بررسی به ما کمک خواهد کرد تا درک بیشتری از این موضوع داشته باشیم.

حقوق فرزندان پس از جدایی والدین
بررسی اهمیت دیدار والدین و فرزندان که در رابطه در دیدار با مادر از بار عاطفی بیشتری نیز برخوردار است، از نگاه دین نیز مغفول نمانده است. آیت‌الله سیدمحمدعلی فقیهی، در این‌باره می‌گوید: «همانطور که فرزند وظیفه دارد نسبت به پدر و مادر احترام بگذارد و به آنان احسان کند، و در غیر این‌صورت عاق والدین می‌شود، در مقابل، پدر و مادر نیز وظایفی در برابر فرزند دارند؛ تفاوتی نمی‌کند که والدین زیر یک سقف زندگی کنند و یا به هر دلیل جدا از یکدیگر باشند. به این معنی که با جدایی والدین از یکدیگر حق فرزند از بین نمی‌رود و پدر و مادر باز هم وظایف مخصوص به خود را در قبال فرزند خواهند داشت. در صورتی که والدین از یکدیگر جدا شده‌اند، هیچ وقت نمی‌توانند بگویند چون دیگری مقصر است پس من هم وظایفم را در قبال فرزندم انجام نمی‌دهم این که مقصر کیست، در این باره تعیین‌کننده نیست. وظایفی وجود دارد که پدر و مادر باید تمام و کمال انجام دهند.»
آیت‌الله فقیهی، استاد درس خارج حوزه‌‌ی علمیه که پیش‌تر کارشناسی برنامه‌ی تلویزیونی آفتاب شرقی را نیز به عهده داشته است، ادامه می‌دهد: «از امام صادق علیه‌السلام روایتی نقل است که حق فرزند بر پدر را هم تصریح دارد و هم درباره‌ی فرزندی که دختر است صادق است، و هم فرزندی که پسر باشد. ایشان می‌فرمایند: حق‌الولد علی الوالد اذا کان ذکرا و اذا کان انثی ان یستفره امه؛ یعنی پدر باید با مادر بچه محترمانه رفتار کند. در واقع پدر موظف است به مادر فرزندش احترام بگذارد چه از او جدا شده باشد و چه با او زندگی ‌کند و در صورت جدایی نباید برخوردی داشته باشد که انگار دیگر شخصی بیگانه است. این نکته‌ی مهم از این روایت است.»
آیت‌الله فقیهی ادامه می‌دهد: « امام هفتم علیه‌السلام نقل می‌کنند که فرمودند: جاء رجل الی النبی فقال یا رسول الله ما حق ابنی هذا قال تحسن اسمه و الله و ضعه موضعا حسنا و همچنین از ایشان نقل شده است شخصی نزد پیامبر(ص) آمد که فرزندش نیز همراهش بود. از حضرت پرسید: حق این بچه که همراهم است، چیست؟ پیغمبر فرمودند: اسم خوب بر او بگذار و او را خوب تربیت کن. حال اگر ارتباط پدر با مادر خوب نباشد یا ارتباط پدر با فرزند خوب نباشد، تربیت هم خوب و کامل نمی‌شود. به طور مثال چنانچه فرزند با مادر زندگی می‌کند، پدر به محض دیدن فرزند از مادر بدگویی نکند و پشت سر مادر احترام او را خدشه دار نکند. درست است که حضرت در این حدیث پدر را مخاطب قرار داده‌اند، اما این وظیفه بین پدر و مادر مشترک است. پدر و مادر باید با بچه با کرامت و بزرگواری رفتار کنند و کمال محبت را به او داشته باشند. این که والدین چه ارتباطی با هم دارند، ارتباطی به حقوق فرزندانشان ندارد و باید با او با کمال محبت برخورد شود.»
سیدمحمد علی فقیهی توضیح می‌دهد: «حضرت ادامه دادند این فرزند را در جای نیکو قرار بده. یعنی او را در جایی نگهداری کن و شرایطی برای او فراهم کن که فرهنگ و اخلاق درست پیدا کند و بتواند پیشرفت کند و اعتقاد درستی به پروردگار، پیغمبر(ص) و ائمه اطهار(س) پیدا کند و به طور کلی رها شده نباشد. شخصا شخصی را می‌شناسم که در دامان مادرش که از همسر خود جدا شده بود زندگی کرد و کنار او تربیت شد و رشد کرد و هم‌اکنون استاد دانشگاه و مدرس حوزه‌ی علمیه است. مادر این شخص او را به خوبی تربیت کرده و در حق او کوتاهی نکرده است. بنابراین رفتار با فرزند چه در صورت زندگی مشترک و چه در صورت جدایی می‌تواند سازنده باشد.»
این استاد حوزه‌ی علمیه توضیح می‌دهد: «همچنین از امام صادق علیه السلام روایت است که رحم الله، من اعان ولده علی بره قال یقبل میسوره و یتجاوز عن معسوره و لا یرهقه و لا یخرق به. رحمت خدا شامل حال کسی بشود که فرزندش را برای خوب شدن کمک کند. پس بر خوردی باید داشت که به خوب شدن فرزند کمک شود. در این‌باره از حضرت پرسیدند چگونه؟ و ایشان گفت اگر کاری انجام داد ولو کوچک، آن را قبول کند. اگر کار زشتی هم انجام داد از آن گذشت کند. یعنی با بزرگواری رفتاری داشته باشد که فرزند از رفتار نادرست خودش پشیمان شود. حضرت در ادامه فرمودند، در قبال فرزند کار سفیهانه انجام نده. یعنی در برابر فرزندانمان کار بچه‌گانه و بی‌خردانه انجام ندهیم. معنای دیگر از این حدیث این است که در حق بچه ظلم نکنید. در این جا این تعبیر می‌شود که بچه می‌خواهد برود و مادرش را ببیند و یا بخواهد پدرش را ببیند چه مادر مانع از دیدار فرزند با پدر شود و چه پدر مانع از دیدار فرزند با مادر، به آن فرزند ظلم شده است. ظلم نیز از نظر اسلام جایز نیست و ممنوع است.»
آیت‌الله فقیهی خاطرنشان می‌کند: «یکی از احکام ما در اسلام حرج است. اگر خداوند حقی را برای شخصی قرار داده است، و شخصی بخواهد از آن سوءاستفاده کند، و طرف مقابل را به مشقت و سختی بیندازد، در این صورت طرف مقابل که ظلمی بر او وارد شده، و دچار حرج شده است، از نظر اسلام لازم نیست که خودش را در سختی نگه دارد؛ از نظر اسلام، تکلیف از او برداشته شده است. به این ترتیب چنان چه این ظلم بر مادری صورت بگیرد، می‌تواند به هر وسیله‌ ممکن، به شرط عدم نفی قوانین، برود و فرزندش را ببیند. البته بهتر است کار با پادرمیانی ریش سفیدان و بزرگترهای فامیل حل شود که کار به مراجع قانونی و حقوقی نرسد، در غیر این صورت باید از طریق قانونی عمل کرد. برداشت دیگر از این روایت این است که کاری بر عهده‌ی فرزند گذاشته نشود که در توان و تحملش نباشد. اسلام تا این اندازه به بچه‌ها توجه نشان داده و برایشان ارزش و حقوق قائل است. معنای دیگری که از این روایت برداشت می‌شود این است که نگاه خشمگینانه و دشمنانه به فرزندمان نداشته باشیم. با استناد به این حدیث حتی این اجازه برای والدین وجود ندارد که نگاه نامهربان به فرزندان خود داشته باشند. به این ترتیب در صورت جدایی والدین نیز پدر یا مادری حق ندارد به تلافی رفتار نادرست طرف مقابل و خشم از این بابت، با فرزندان خود بدرفتاری کند.»

مطالعه بیشتر بستن