دادگاه توکیو؛ همزاد فراموش‌شده دادگاه نورنبرگ

مهدی پورصفا : ژاپن در افکار عمومی دنیا به عنوان کشوری صلح دوست که سال‌ها حتی از حق تشکیل ارتش هم صرفه نظر کرده است، شناخته می شود. در مورد جنگ جهانی دوم نیز بحث حملات اتمی ارتش آمریکا به شهرهای هیروشیما و ناکازاکی در تاریخ مشهور است. علی رغم این که اقدام آمریکا در به کارگیری سلاح اتمی علیه مردم ژاپن اقدامی ددمنشانه و تنها جنایت هسته ای در طول تاریخ بوده اما دولت نظامی ژاپن در طول حملات تهاجمی در چین و مناطق جنوب شرقی آسیا مرتکب جنایات وسیعی شد.

دامنه این جنایات اغلب شامل کشتار وسیع غیر نظامیان و اسرا، اجرای آزمایشات میکروبی علیه غیر نظامیان و همچنین استفاده جنسی از زنان برای سربازان ژاپنی عیان ترین جنایات ارتش امپراطوری ژاپن در دوران جنگ جهانی دوم بود. در طول سال های بعد از جنگ جهانی دوم اغلب این جنایات زیر غبار تاریخ محو شده بود اما با به قدرت رسیدن دولت های ملی گرا در ژاپن کشورهایی همانند چین، ژاپن و فیلیپین شروع به برجسته سازی این جنایات در رسانه‌ها کردند. به عنوان مثال چندین پرونده در دادگاه های ملی برخی کشورها برای محکومیت سربازان ژاپنی باز شده است.

ثبت رسمی جنایت جنگی ژاپن
یکی از معروف ترین جنایات انجام شده در طول حضور نظامیان ژاپنی در جنگ جهانی دوم کشتار شهر نانکینگ در سال ۱۹۳۸ بوده است. این کشتار که سالروز آن ماه گذشته میلادی بود، منجر به کشته شدن ۳۰۰ هزار چینی در این شهر شد. این کشتار در یک بازه ۶ هفته ای رخ داد و به طور رسمی به عنوان یکی از جنایات جنگی ژاپن در جنگ جهانی دوم ثبت شده است. البته برخی تاریخدانان ژاپنی عقیده دارند که این رویداد تنها یک تنش نظامی کنترل شده بوده است، اما این دیدگاه هیچ گاه مورد تایید نهادهای بین المللی قرار نگرفته است.
این رویداد یکی از مجموعه جنایاتی است که توسط دادگاه‌های جنایات مربوط به جنگ توکیو که به طور رسمی به آن دادگاه بین‌المللی نظامی برای خاور دور (IMTFE) گفته می‌شود، مورد بررسی قرار گرفت.
این دادگاه در حقیقت دو قلوی شرقی دادگاه نورنبرگ بود که برای بررسی جنایت دولتمردان ژاپنی تشکیل شد. این دادگاه علی رغم جایگاه حقوقی آن در عرصه بین الملل از آنجا که تنها توسط آمریکا برگزار شده بود مقوبلیت دادگاه نورنبرگ را نیافت. اتحاد جماهیر شوروی نیز برای بررسی جنایات ژاپنی‌ها از جمله انجام آزمایشات بیولوژیک دادگاه ویژه ای را در شهر خاباروسک به راه انداخت که در جریان آن عده ای را به اعدام و حبس های طویل مدت محکوم کند. البته این نکته قابل ذکر است که صلاحیت این دادگاه هیچ گاه از سوی سایر کشورها به رسمیت شناخته نشد.
با وجود تمام انتقاداتی که نسبت به دادگاه توکیو عنوان
می شود این محکمه بین المللی نمونه کلاسیکی از یک دادگاه بین المللی برای جرائم کیفری است که جزو اولین نمونه‌ها در نوع خود محسوب می شود.
جغرافیای جنایت در آسیا چگونه شکل گرفت
برای نحوه صدور احکام توسط این دادگاه بهتر است کمی به جغرافیای روی دادن این اتفاقات بپردازیم.
حاکمیت ژاپن پس از دوران میجی و با اتکا به اصلاحات گسترده اقتصادی بر مبنای آرزوی قدیمی دولتمردان این کشور برای اتحاد آسیا زیر پرچم ژاپن شروع به پیشروی در قلمرو سایر کشورهای آسیایی می کنند. در ابتدا کشور کره از قلمرو چین جدا شده و به تصرف در می آید. در گام بعدی جزیره فرمز به تصرف در می آید و پس از شکست روسیه درمنطقه شرق دور منطقه منچوری نیز به تصرف این کشور در می آید. در جنگ جهانی اول ژاپن به سایر متفقین در مقابل آلمان نازی می پیوندد، اما سهم در خوری را از این مشارکت به دست نمی آورد. همین مسئله منجر به این می شود که در دهه ۲۰ میلادی قدرت به دست ملی گرایان افراطی و حلقه نظامیان بیفتند. در همین چهارچوب است که به تدریج ژاپن شروع به پیشروی گسترده در چین می کند.
این پیشروی‌ها در نهایت با رویداد پل مارکوپولو در سال ۱۹۳۷ به یک جنگ سراسری بین ژاپن و چین تبدیل شد. اغلب جنایاتی که بعدها به دستاویزی برای محکومیت سربازان ژاپنی تبدیل شد، از این تاریخ به بعد رخ داد. یکی از این رویدادها نیز کشتار گسترده مردم نانکینگ در شمال چین بود.

چرا برخی جنایتکاران ژاپنی از سوی آمریکایی‌ها عفو شدند؟
در همین دوره نیز به علت حضور گسترده سرباز ژاپنی سوء استفاده گسترده از زنان محلی در کشورهای چینی و کره جنوبی آغاز شد. اغلب این زنان از سوی سربازان ژاینی برای سرگرمی مورد سوء استفاده قرار می گرفتند. این پرونده بعدها به عنوان زنان آسایشگر در دنیا محکوم شد. در مقابل ژاپنی‌ها معقتد بودند که این زنان با میل خود وارد چنین پروسه ای شده بودند. استفاده از اسیران و مردم محلی ژاپنی برای آزمایشات میکروبیولوژی در همین دوره توسط ژاپنی باب شد. هدف از این آزمایش‌ها توسعه و بروز رسانی سلاح های میکروبی برای استفاده در جنگ های احتمالی با روس‌ها بود.
واحد اصلی انجام‌دهنده این آزمایشات یک یگان نظامی موسوم به واحد ۷۳۱ بود. واحد ۷۳۱ در محله «پینگ‌فانگ» شهرِ هاربین مرکزِ استانِ هیلونگ‌جیانگ فعلی واقع شده بود که در آن هنگام، بزرگترین شهرِ دولت دست‌نشانده مانچوکوئو بود.
نام رسمیِ این واحد نظامی، «دایره پیشگیری بیماری‌های اپیدمیک و تصفیه آبِ ارتش کوانتونگ» بود. واحد ۷۳۱، در آغاز توسط پلیس نظامیِ ارتش امپراتوری ژاپن ایجاد شده بود، اما تا پایان جنگ، تحتِ فرمان و در اختیارِ «سپهبد شیرو ایشی»، یکی از افسران عالی‌رتبه ارتش کوانتونگ بود. تسهیلات مذکور، مابین سال‌های ۱۹۳۴ تا ۱۹۳۹ ساخته شد، اما نامِ «واحد ۷۳۱» در سال ۱۹۴۱ بر آن نهاده شد.
تنها در کمپ «پینگ‌فانگ»، بین ۳۰۰۰ تا ۲۵۰۰۰۰ نفر مرد، زن و کودک در جریان این آزمایش‌های پزشکی، جانِ خود را از دست دادند. کهنه‌سربازانِ شاغل در واحد ۷۳۱، شهادت دادند که بیشتر قربانیان آنها، چینی، کره‌ای و مغول بودند. علاوه بر آزمایشات سلاح‌های بیولوژیکی برخی از قربانیان به عمد در مقابل دمای بسیار ژایین قرار می گرفتند تا با یخ زدگی اندام‌ها و انجام آزمایشان امکان بررسی راه های درمان سرما زدگی در نبرد احتمالی ژاپن و شوروی مورد بررسی قرار بگیرد.
محققانِ درگیر در واحد ۷۳۱ پس از تسلیم شدن ژاپن مقرر شد به جای آنکه به‌دلیل جنایات جنگی‌شان محاکمه شوند، در ازایِ افشایِ تجربیات و نتایج تحقیقاتشان بر روی انسان، از سوی دولت ایالات متحده آمریکا مصونیت قضائی یافتند. با این حال برخی از کسانی که از سوی اتحاد جماهیر شوروی دستگیر شده بودند جادگانه محاکمه شدند.
با این تفاصیل می توان گفت که دادگاه جنایات جنگی توکیو علی رغم این به عنوان محلی برای بررسی جنایات دولت وقت ژاپن تبیلغ می شد اما به دلیل ملاحظات آمریکا در استفاده از توانمندی فنی بدست آمده دانشمندان ژاپنی هیچ گاه در این دادگاه‌ها مورد محاکمه قرار نگرفتند. با این وجود باید تشکیل این دادگاه را در کنار تشکیل دادگاه نورنبرگ جزیی مهم از تاریخ جنایی دنیا دانست.

ابهام زدایی از اصل مصونیت دولتمردان
اگر چه ایده تشکیل دادگاه بین المللی مربوط به قبل از جنگ جهانی دوم بود، پس از پایان جنگ جهانی دوم و شکست آلمان و متحدانش، متفقین تصمیم گرفتند تا با تشکیل دادگاه به جرایم مرتکبین جنایات جنگ رسیدگی کنند. به نظر می‌رسد علاوه بر مجازات سران نظامی و دولتی کشورهای شکست خورده و نیز پاسخ به نگرانی و وحشت افکار عمومی جهان از جنایات رخ داده در طی جنگ، از جمله هلوکاست، تشکیل چنین محکمه ای با هدف اقناع افکار عمومی پیرامون محاکمه عادلانه متهمین و نیز

مطالعه بیشتر بستن