قانون اساسی مرکز اصلی سلسله اعصاب نظام است

تدوین و انتشار نظرات و استدلالات شورای نگهبان به گونه‌ای که در اختیار حقوق‌دانان، فقها و سایر مراکز علمی قرار بگیرد یکی از رسالت‌های این نهاد است که سبب تحول‌آفرینی در این مجموعه می‌گردد:
«آقایانی که اینجا تشریف دارید، الحمدلله همگی فاضل و عالم هستند؛ یک کسی مثل آقای … در این جلسه بوده‌اید و بحث‌های خوب کرده‌اید. اگر همه این استدلال‌ها نوشته می‌شد، الان ببینید چه منبع غنی‌یی بود! چه برای آن کسی که در مجلس دارد رأی می‌دهد، چه آن کسی که به شورای نگهبان ـ به جای گذشتگان ـ آمده است از آن‌ها استفاده می‌کند و چه برای علما و دانشگاه‌ها. آن وقت دیگر کسی نمی‌توانست به شورای نگهبان بگوید که چرا این طور گفتید و چرا این جور رأی دادید. اگر نوشته و تدوین شده بود، الآن یک کتاب مفصل مدون در اختیار همه بود.»

 

رهبر انقلاب در جای دیگری در این رابطه می‌فرمایند:
«لازم است … نظرات شورا [شورای نگهبان] مدون بشود و در اختیار اهل علم، حقوقدان‌ها، فقها و متخصصین بخش‌های مختلف گذاشته بشود؛ دانشگاه‌ها و حوزه‌ها ببینند و در جریان مباحث قرار بگیرند؛ بیان شود در مورد این ماده‌ای که آنجا آمده، چه بحث‌هایی شده تا رد شده است و چه اشکالاتی بود و بعد آن اشکالات رفع شد، یا تصویب شد و از این قبیل، البته این‌ها بر می‌گردد به خود شورا؛ یعنی تقصیر کسی نیست که این‌ها منعکس نشده است؛ خود شورا بایستی این کارها را می‌کرد و از حالا به بعد هم به نظر من باید این کارها انجام بگیرد.»
نکتۀ دیگر دربارۀ نظرات و استدلالات شورای نگهبان، این است که این نظرات باید با استدلال متین و روشن و به دور از ابهام بیان گردد و ضمناً با انعکاس نظرات به حقوق‌دانان خارج از مجموعۀ شورا استدلالات حقوقی این نهاد روشن گردد تا عاملی در جهت ارتقاء آن باشد:
«می‌توانیم نظرات را با استدلال متین و روشن بیان کنیم. الان شما استدلال دارید؛ اما این استدلال برای مجلس گاهی معلوم نیست؛ گاهی برای مجمع تشخیص هم درست معلوم نیست، مگر این‌که خود شما آنجا حضور پیدا کنید و دفاع کنید. در حالی که خوب است در متن آن حکم، اشاره‌ای به استدلال بشود و در یک محل جداگانه آن استدلال به تفصیل نوشته بشود. می‌شود از نظرات حقوقدان‌های خارج از مجموعه استفاده کرد و آرا و وجهه نظرهایی که در شورا هست به بیرون منعکس کرد تا استحکام این آرا برای آن‌ها معلوم شود؛ یعنی آن‌ها بدانند که آنچه در شورای نگهبان می‌گذرد بر مبنای مستدل حقوقی متکی است. شورای ‌نگهبان‌ باید با ارائه ‌بحث‌ها و دلایل ‌مستند و قابل ‌دفاع ‌در مجامع‌ حقوقی ‌جهانی ‌… در جهت ‌ارتقاء جایگاه ‌این ‌نهاد مهم ‌تلاش ‌نماید.»
در رابطه با نظرات و آراء صادره توسط شورای نگهبان در زمینۀ عدم مغایرت با شرع و قانون اساسی یک نکتۀ حائز اهمیت دیگر آن است که استدلال‌های این نهاد یک مجموعۀ حقوقی ارزشمند و مرجعی در زمینۀ مسائل حقوقی و شرعی محسوب می‌گردد:
«آن‌چه را که در شورای نگهبان به‌عنوان نظریه و به‌عنوان رأی صادر می‌شود ـ چه در زمینۀ ارتباط با قانون اساسی، چه در زمینۀ ارتباط با شرع، موافقت و عدم موافقت ـ با استدلال و استنادِ محکم همراه شود؛ این استدلال‌ها یک مجموعۀ حقوقی بسیار با ارزشی را تهیه می‌کند؛ می‌تواند مرجعی قرار بگیرد برای همۀ کسانی که در زمینۀ مسائل حقوقی و شرعی و مسائل قوانین و این‌ها کار می‌کنند. در خود شورای نگهبان برای یک مسئله گاهی مباحثات فراوانی انجام می‌گیرد، حرف‌های خوب گفته می‌شود، استدلال‌های گوناگون در مقابله‏ی با نظرات یکدیگر مطرح می‌شود؛ این‌ها چیزهای خیلی خوبی است، این‌ها چیزهای با ارزشی است؛ این‌ها ثبت و ضبط بشود و در اختیار افکار صاحب‌نظران قرار بگیرد تا اهمیت کار شورا حس شود.»


نظارت شورای نگهبان بر مصوبات مجلس شورای اسلامی
یکی از وظایف اصلی شورای نگهبان مطابق با اصل ۴ قانون اساسی نظارت بر مصوبات مجلس شورای اسلامی و صحت حرکت نظام اسلامی در جهت انطباق قوانین و مقررات با موازین اسلامی و قانون اساسی است، این اصل، شورای نگهبان را تأمین کنندۀ این مهم تلقی می‌کند و تأکید دارد که شورای نگهبان باید در زمینۀ چگونگی انطباق کلیه قوانین و مقررات با شرع انور و قانون اساسی عالمانه و فنی عمل نماید.
«صحت نظام ما به حفظ جهت اسلامی و رعایت قانون اساسی در آن است؛ و این با شورای نگهبان تأمین می‌شود. وظیفۀ حفظ جنبۀ دینی و اسلامی مصوبات مجلس و همچنین انطباق آن‌ها با قانون اساسی، وظیفۀ اصلی شورای نگهبان است؛ در این کار هم هرچه بیش‌تر باید عالمانه و فنی عمل کرد و هیچ جای اغماض نیست و باید کاملاً قابل دفاع در مجامع حقوقی و سیاسی جهان باشد. گفته شده که مصوبات باید بر خلاف اسلام نباشد. اگر مصوبه‌ای بر خلاف اسلام است، باید کاملاً روشن، واضح، صریح و شجاعانه منعکس شود. این شورا باید در زمینۀ چگونگی انطباق کلیۀ مقررات و قوانین نظام اسلامی با احکام شرع و قانون اساسی و نیز راه جلوگیری از تخلف احتمالی دستگاه‌های مختلف کشور از قانون اساسی، چاره‌اندیشی کند.»
یکی از راه‌های درک انطباق کلیه قوانین و مقررات با احکام شرع و قانون اساسی شناخت زبان خاص قانون و حدود و ثغور آن است چرا که قانون‌شناسی اعضای شورای نگهبان در درک واقعی و صحیح مصوبات مجلس شورای اسلامی بسیار مؤثر خواهد بود.
«مُرّ قانون خیلی مهم است. البته شما [اعضای شورای نگهبان] اهل قانون هستید و می‌دانید که قانون زبان دارد؛ زبان قانون را باید دانست و حدود قانون را باید کشف کرد. گاهی اوقات کلمات و الفاظ برای بیان آن مغزها و محتوای حقیقی قانون کافی نیستند؛ قانون‌شناسی مثل شماها می‌تواند درک کند که واقعاً قانون چه دارد می‌گوید.»

نظارت بر مصوبات از نظر انطباق با شرع
الف: جزء احکام شرع بودن احکام ثانویه: انطباق مصوبات مجلس شورای اسلامی با احکام شرع بخش اصلی رسالت فقهای شورای نگهبان است که باید با دقت و مراقبت فراوانی انجام گیرد:
«حکم شرع با احکام اولی و احکام ثانوی شناخته می‌شود، یعنی احکام ثانوی هم جزء شرع هستند؛ این بخش اصلی کار آقایان [فقهای شورای نگهبان] است. عین همین دقت و مراقبت را آقایان [اعضای شورای نگهبان] باید در باب تطبیق با قانون اساسی داشته باشند.»
ب: استثناء بودن نظارت مجمع تشخیص مصلحت نظام: مقام معظم رهبری ضمن اشاره بر محوریت شورای نگهبان و لزوم انطباق مصوبات با احکام شرع بر استثنا بودن نظارت مجمع تشخیص مصلحت نظام تأکید می‌کنند و بیان می‌کنند که با وجود مصلحت اهم و بالاتری می‌توان از مخالفت مصوبات با احکام شرع چشم‌پوشی نمود:
«ما مجمع تشخیص مصلحت داریم، اما آن مصلحتی که به خاطر آن در یک قانون باید از مخالفت با شرع در کشور بگذرد، باید مصلحت خیلی بالایی باشد. همچنین در درجۀ بعد، مخالفت با قانون اساسی است. این طور نیست که چیزی را مصلحت بدانیم، بعد مخالفت با شرع را قبول کنیم. به خصوص که در این‌جا مخالفت با شرع در یک عمل فردی نیست،
در یک عمل جمعی و یک کار ماندگار است. بنابراین، محور شورای نگهبان است.»

نظارت بر مصوبات از نظر انطباق با قانون اساسی
قانون اساسی تبلور و تجسد انقلاب اسلامی است که جزء مترقی‌ترین قوانین اساسی کشور محسوب می‌گردد. بر این اساس قانون اساسی به مثابۀ ستون فقرات و مرکز سلسله اعصاب نظام است. در این میان نهاد شورای نگهبان به‌عنوان حافظ قانون اساسی در متن قوانین و مقررات محسوب می‌گردد که مانع تصویب قوانین و مقررات بر خلاف قانون اساسی می‌گردد.
«شورای نگهبان گلوگاه مهمی برای حفظ قانون اساسی در متن قوانین و مقررات … محسوب می‌شود. شورای نگهبان مانع این است که نظام اسلامی از خطّ دین و اسلام و همچنین از خطّ قانون اساسی ـ که این در درجۀ دوم اهمیت است؛ اما این هم خیلی اهمیت دارد ـ منحرف شود. قانون اساسی ستون فقرات نظام است؛ در حقیقت مرکز اصلی سلسله اعصاب نظام است؛ معیار و ضابطه است و شورای نگهبان نمی‏گذارد که دستگاه‌های کشور از قانون اساسی منحرف شوند؛ نمی‏گذارد که قوانینِ مخالف قانون اساسی، تصویب و اجرا شود.»

ارائۀ نظرات تفسیری و مشورتی
یکی دیگر از رسالت‌های شورای نگهبان این است که این نهاد مرجع تبیین، تفسیر و حل اختلاف در تفسیر قانون اساسی است.
«به نظر من این خیلی مهم است که شورای نگهبان، مرجع تصمیم و تبیین قانون اساسی است. وظیفۀ تفسیر قانون اساسی، بسیار وظیفۀ سنگین و با اهمیتی است؛ که آنجایی که اصلی از اصول قانون اساسی به دلیلی مورد ابهام قرار می‌گیرد، نظر شورای نگهبان فصل‏الخطاب است؛ و اعتبار نظر شورای نگهبان، هم وزن اعتبار اصل قانون اساسی است. این، خیلی مطلب مهمی است. اگر در تفسیر قانون اساسی اختلاف پیدا شد، مرجع شورای نگهبان است. چنانچه در قانون ‌اساسی‌، این ‌مسئولیت [تفسیر قانون اساسی] بر عهدۀ‌ شورای ‌نگهبان گذاشته ‌نمی‌شد، معلوم ‌نبود با برداشت‌های ‌مختلف‌ از قانون‌ اساسی‌، چه‌ مشکلات ‌بزرگی ‌برای‌ کشور و جامعه ‌پیش ‌می‌آمد.»

نظارت شورای نگهبان بر انتخابات
یکی از وظایف سنگین شورای نگهبان نظارت بر انتخابات و تضمین صحت آن است. بر این اساس سلامت انتخابات، سبب سلامت مجلس قانون‌گذاری می‌گردد و سلامت مجلس نیز عاملی در جهت سلامت قوانین در نظم بخشی به امور خواهد بود:
«وظیفۀ نظارت شورای نگهبان بر انتخابات و تضمین صحت انتخابات، از جملۀ کارهای بسیار بزرگ و مهمی است که در قانون اساسی بر عهدۀ شورای نگهبان گذاشته شده است. اگر نظارت شورای نگهبان نباشد، و اگر تأیید صحت انتخابات به وسیلۀ شورای نگهبان انجام نگیرد، اصل این انتخابات زیر سؤال خواهد رفت و اعتبار خود را از دست خواهد داد؛ چه انتخابات مجلس، چه انتخابات خبرگان، چه انتخابات ریاست جمهوری، و هر انتخاباتی که نظارت آن بر عهده‏ی شورای نگهبان است. این وظایف یکی از دیگری مهم‌تر، همه بر دوش شورای نگهبان گذاشته شده است. مسئولان امور انتخابات، اعم از مسئولان اجرایی که وزارت کشور است و شورای نگهبان که کار نظارت را به عهده دارد، وظایف سنگینی دارند. اندک اختلالی در این کار عظیم، حقیقتاً یک گناه و یک جرم است. مبادا بگذارید در این امر مهم، کوچک‌ترین اختلالی به وجود آید. کار نظارت بر انتخابات، کار بسیار بااهمیتی است؛ زیرا که سلامت انتخابات، سلامت مجلس را به دنبال دارد؛ و سلامت مجلس، سلامت قوانین و مایه‌های کار را در کشور به دنبال دارد.»

تشکیل یک بانک‌ اطلاعاتی‌
استمرار در آمادگی شورای نگهبان در انجام وظیفۀ نظارت، امری مهم تلقی می‌شود و لازمۀ این آمادگی نیز در تشکیل بانک اطلاعاتی منسجم، قوی و بصیری متبلور می‌شود:
«تشکیل یک بانک ‌اطلاعاتی ‌و ایجاد یک ‌تشکیلات ‌کوچک‌، اما قوی ‌و بصیر به‌منظور استمرار آمادگی ‌شورا در ادای ‌وظایف ‌قانونی‌، ضروری ‌است و همۀ دستگاه‌های‌ ذیربط، کاملاً موظف‌اند که‌ تمامی ‌اطلاعات ‌مورد نیاز شورای‌ نگهبان ‌را در اختیار این‌ نهاد قرار دهند.»

مطالعه بیشتر بستن