جایگاه حقوقی شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق‌بهادار و تسویه وجوه

بازار سرمایه به عنوان یک زیر ساخت مهم اقتصادی در کنار بازار پول کارکردهای بسیار با اهمیتی در جهت پیشبرد اقتصاد و تقویت آن دارد؛ بازار سرمایه با آفرینش یک سیستم ساختارگرا و سازماندهی شده که الگوهای منطقی بر تمام اجزاء آن حاکم است، حلقه ارتباط بین واحدهای سرمایه‌پذیر و سرمایه‌گذار می‌باشد؛ و از طریق سازوکارهای تعبیه شده در بازار، عاملی است جهت رشد حجم پس‌اندازها، سرمایه‌گذاری‌ها و مشارکت حداکثری آحاد جامعه در اقتصاد کشور؛ در واقع بازار سرمایه با جمع‌آوری اصولی، شفاف و ایمن سرمایه‌ها از واحدهای سرمایه‌گذار و هدایت آنها به سمت واحدهای سرمایه‌پذیر مهمترین و مبارکترین نقش را در تولید کشور بازی می‌کند و با توجه به اینکه در این بازار شفافیت و توزیع اطلاعاتی در سطح مطلوبی وجود دارد و همچنین سرمایه‌گذاران مستقیماً انتخاب می‌کنند که سرمایه آنها در چه حوزه‌ای از اقتصاد و تولید به جریان افتد، دارای برتری‌های بسیاری بر بازار پول است.

 


نخست: بازار سرمایه
بازار سرمایه در جهت رسیدن به اهداف خود دارای ارکان مهمی است که هر یک از این ارکان و نهادها زاییده نیاز بازار به آنها است، و فقدان هریک از این ارکان یا نقص عملکرد آنها موجب ورود نقص، به کل سیستم می‌شود؛ از اینرو نکته بسیار مهم در بازار سرمایه، کیفیت نظارت بر نهادها و ارکان بازار است؛ که توسط دو بازوی عالی نظارتی یعنی شورای عالی بورس و سازمان بورس و اوراق بهادار اعمال می‌گردد.
اما یکی از نهادهای مالی مهم در بازار سرمایه، شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه است، که نقش تسویه و پایاپای معاملات اوراق بهادار و همچنین قطع وابستگی بازار سرمایه از گواهی‌های کاغذی را برعهده دارد؛ ظهور شرکت سپرده‌گذاری مرکزی در تمام بازارهای سرمایه موجب بروز تفکیک بین حوزه معاملات و پس از معاملات شده است و شرکت سپرده‌گذاری مرکزی به عنوان نهادی مالی است که انجام پردازش‌های پس از معامله را بر عهده دارد.

دوم: ظهور شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق‌بهادار
و تسویه وجوه
مرحله نهاییِ داد‌و‌ستدِ اوراق‌بهادار، تسویه و پایاپای وجوه و اوراق‌بهادار است؛ در مرحله تسویه و پایاپای، باید مالکیت اوراق به خریدار و وجوه مقابل آن، پس از کسر کارمزدهای قانونی به فروشنده منتقل شود؛ در ابتدا این تسویه و پایاپای به صورت فیزیکی و کاغذی انجام می‌شد و هنوز هم در برخی از بورس‌های اوراق‌ بهادار معمول است. اما در عصر جدید با گسترش بازارهای مالی و افزایش سرانه درآمد و تبعاً افزایش حجم مبادلات اوراق بهادار، سیستم تسویه و پایاپای کاغذی به دلیل وجود مشکلات، محدودیت‌ها و هزینه-های فراوانی که برای فعالان بازار، از جمله سرمایه‌گذاران، ناشران، شرکت‌های کارگزاری دارد، به عنوان یک سیستم کارآمد شناخته نمی‌شود؛ افزایش حجم کار کاغذی، افزایش خطر جعل و سرقت، نیاز به صرف زمان زیاد برای انتقال سهام، رعایت تشریفات قانونی آن و طولانی بودن زمان دریافت سهام جدید تنها تعدادی از این مشکلاتند؛ بدین ترتیب در سیستم کاغذی، شرکت‌های کارگزاری، نهاد تسویه، سرمایه گذاران و ناشران اوراق بهادار باید زمان و نیروی انسانی زیادی صرف نقل و انتقال فیزیکی گواهی‌ها و تشریفات اداری آن کنند. برای مثال افزایش حجم معاملات از سه میلیون سهم به سیزده میلیون سهم در سال ۱۹۶۰ در بورس امریکا موجب اشتباهات زیادی در بازار سرمایه شد؛ به نحوی که کارگزاران بورس نیویورک در حدود چهار میلیون دلار در محاسبات خود دچار اشتباه شدند و قادر به پرداخت این پول به سرمایه‌گذارن نبودند. از این حادثه به عنوان بحران کاغذی یاد می‌شود.
اما روش جدید تسویه و پایاپای وجوه و اوراق بهادار، استفاده از سیستم سپرده‌گذاری مرکزی است؛ که عملکرد آن بسیار شبیه بانک است و به دلیل ویژگی‌ها و کارآیی فوق‌العاده به سرعت مورد استقبال قرار گرفته است. در ایران مطابق بند ۷ ماده‌ی ۱ قانون بازار اوراق بهادار مصوب ۰۲/۰۹/۱۳۸۴ «شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه‌ی وجوه شرکتی است که امور مربوط به ثبت، نگهداری، انتقال مالکیت اوراق بهادار و تسویۀ وجوه را انجام می‌دهد.» سیستم سپرده‌گذاری به عنوان یک نهاد امین، وظیفه نگهداری، نقل و انتقال و تقسیم عواید و حقوق ناشی از اوراق را میان مالکان به عهده دارد. هدف اصلی سیستم سپرده‌گذاری مرکزی، افزایش کارایی تسویه معاملات، پایاپای و انتقال اوراق بهادار از طریق یک سیستم ثبت اکترونیک است. در این سیستم، انتقال سهام از یک حساب به حساب دیگر به صورت الکترونیکی انجام می‌شود. سیستم سپرده‌گذاری مرکزی با به کارگیری روشی قابل اعتماد برای تسویه معاملات اوراق بهادار، حجم کارهای دفتری و پشتیبانی را به میزان قابل توجه‌ای کاهش می‌دهد، به گونه‌ای که افزایش ناگهانی حجم معاملات، باعث افزایش حجم کار کاغذی و تشریفات اداری نمی‌شود. همچنین ناشران اوراق بهادار از اقدامات طولانی و پرهزینه مربوط به چاپ و توزیع گواهی‌های عرضه جدید یا توزیع سهام جایزه و حق تقدم رهایی پیدا می‌کنند. در ماده ۳ اساسنامه‌ی شرکت سپرده‌گذاری مرکزی، هجده مورد به عنوان موضوع شرکت بیان شده است؛ در این بین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
• افتتاح و نگهداری حساب وجوه و اوراق بهادار بازار های خارج از بورس، بوس‌های اوراق بهادار و کالایی متعلق به سهامداران، کارگزاران، سایر نهاد‌های مالی و اشخاص حقیقی و حقوقی
• درج، کدگذاری، نگهداری، تسویه و پایاپای معاملات کالاها، اوراق‌بهادار و سایر ابزار‌های مالی
• سپرده‌‌گذاری و امانت‌پذیری انواع اوراق بهادار در سامانه عملیاتی شرکت و…

سوم: کارکردهای شرکت سپرده‌گذاری مرکزی
مهمترین کارکردهای کلی سیستم سپرده‌گذاری مرکزی در بازار سرمایه را می‌توان بدین شرح دسته‌بندی نمود:
الف: نگهداری سهام به صورت سپرده
در این سیستم تنها اوراقی قابل داد و ستد هستند که در سیستم سپرده شده باشند. بدین منظور دارایی سهامداران به صورت الکترونیکی ثبت می‌شود تا برای نقل و انتقال بعدی در دسترس باشد.
ب: وثیقه کردن اوراق بهادار
موسسات مالی که اقدام به پرداخت اعتبار به مشتریان خود کرده‌اند، می‌توانند اوراق بهادار وثیقه‌ای مشتریان خود را به صورت سپرده در سیستم نگهداری کنند؛ که این خود فرصتی مناسب در جهت کاهش ریسک جعل و مفقودی گواهی‌های اوراق بهادار است.
پ: قرض دادن یا قرض گرفتن اوراق بهادار
از دیگر وظایف و کارکردهای سیستم سپرده‌گذاری مرکزی، امکان قرض گرفتن و قرض دادن اوراق بهادار از طریق انتقال در این سیستم بدون نقل و انتقال پول است.
ت: انتقال اوراق بهادار
فقط اوراق بهاداری که در این سیستم سپرده شده باشند قابل نقل و انتقال هستند؛ ضمن اینکه فقط سهام یا اوراق بهاداری که وضعیت مالکیت و مشخصات مالک و همچنین وضعیت حقوقی آن از نظر توثیق و توقیف برای شرکت سپرده‌گذاری مرکزی کاملاً روشن است، قابل سپرده‌گذاری و ثبت در سامانه‌ی پس از معاملات و سپس نشر گواهی نقل و انتقال و سپرده سهام می‌باشد.
ث: انتشار گواهی‌های فیزیکی
انتشار رسیدهای فیزیکی برای سپرده‌گذارانی که مایلند، برگه‌های اوراق بهادار خود را در اختیار داشته باشند از دیگر وظایف شرکت سپرده‌گذاری مرکزی و تسویه وجوه است.
ج: تحویل در مقابل پرداخت
این اقدام، تراکنشی دو طرفه است و به معنی انتقال مالکیت اوراق بهادار در مقابل پرداخت پول، برای تسویه تراکنش در بورس است.
چ: اقدامات شرکتی
سیستم سپرده‌گذاری مرکزی برخی از فعالیت‌های شرکت‌ها در زمینه تقسیم سود، اعلام و دعوت مجامع، تجزیه و ترکیب سهام، تقسیم سود و حق تقدم خرید سهام، انتشار سهام جدید یا سهام جایزه و پرداخت وجه بازخرید اوراق بهادار را به عهده می‌گیرد.

چهارم: چشم انداز و مزایای شرکت سپرده‌گذاری مرکزی
شرکت سپرده‌گذاری مرکزی به مناسبت وظایف و کارکردهایی که برعهده دارد، دارای اهدافی در چشم‌انداز خود می‌باشد که در جهت ارتقاء سیستم سپرده‌گذاری مطمح نظر است؛ از مهمترین این اهداف می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
• ایجاد سیستم پشرفته ثبت، سپرده‌گذاری و تسویه و پایاپای
• کاهش ریسک انتقال و تسویه معاملات از طریق ثبت الکترونیک، بانک تسویه و صندوق تضمین
• تضمین و یکسان‌سازی تسویه معاملات اوراق بهادار مطابق با استانداردهای جهانی(ISSA,G30)
• آسان‌سازی فرایند انتقال مالکیت اوراق بهادار و کاهش هزینه‌های تسویه
• فراهم آوردن زمینه افزایش حجم معاملات در بازار
• انجام اقدامات شرکتی به شکلی کارآمد
• تقویت اعتماد سرمایه‌گذاران از طریق افزایش کارآیی تسویه معاملات و اطلاع‌رسانی شفاف
• فراهم آوردن امکان همکاری متقابل با بازارهای جهانی
• ایجاد پایگاه داده فراگیر اوراق بهادار و سهامداران شرکت‌ها
با توجه به آنچه بیان شد باید گفت سیستم سپرده‌گذاری مرکزی علاوه بر افزایش کارایی تسویه و کاهش ریسک مربوط به پایاپای اوراق، مزایای متعددی از جمله حذف ریسک جعل، مفقود شدن و از بین رفتن اوراق بهادار، رهایی از مشکلات مربوط به تحویل و نگهداری اسناد کاغذی به کارگزاران یا از کارگزاران، دسترسی خودکار به منافع و حقوق ناشی از مالکیت سهام، صرفه جویی در زمان و هزینه، کاهش خطای انسانی در نقل و انتقال اسناد و گواهی‌ها، بهبود مدیریت اطلاعات، صرفه‌جویی در نیروی انسانی و فضای اداری، دسترسی به اطلاعات به‌روز سهامداران واقعی و موجودی آنها و تسهیل در انجام اقدامات شرکتی از قبیل توزیع سود، دعوت مجامع و انتشار سهام جدید برای بازار ایجاد می‌کند.

برآمد
شرکت سپرده‌گذاری مرکزی، یک نهاد مالی است که انجام پردازش‌های پس از معامله را بر عهده دارد، خاستگاه و منشاء پیدایش این شرکت در یک عبارت، بحران است؛ تا قبل از ظهور شرکت‌های سپرده‌گذاری، پردازش‌های معاملاتی اوراق بهادار به صورت دستی و از رهگذر اوراق و گواهی‌های کاغذی صورت می-پذیرفت. کار دستی و کاغذی خود عاملی عمده برای بروز خطاهای انسانی است، که در صورت افزایش

مطالعه بیشتر بستن