اذن خروج زن، حقی که مردان باید نسبت به آن توجیه شوند

زهرا چیذری: ماجرای اذن خروج زن از سوی شوهر طی سالهای اخیر بارها خبر ساز شده است. آخرین مورد حواشی مربوط به این قانون حکایت ممنوع الخروجی سمیرا زرگری مربی تیم اسکی بانوان کشورمان است که روایات ضد نقیضی درباره ان مطرح می‌شود. طبق قانون گذرنامه، زنان متأهل برای خروج از کشور نیازمند اجازه شوهر می باشند مگر اینکه در عقدنامه اجازه خروج از کشور را به عنوان شرط ضمنی از شوهر اخذ کرده یا بعد از عقد، از شوهر اجازه خروج از کشور را در قالب وکالت بلاعزل دریافت کنند

در غیر این صورت بر طبق ماده ١٨ قانون گذرنامه دادستان شهرستان محل اقامت زن می تواند در موارد اضطراری اجازه خروج کشور صادر کند که در این شرایط شوهر حق اعتراض به نظر دادستان را ندارد. زهرا نعمتی و نیلوفر اردلان ورزشکاران دیگری بودند که سالهای گذشته با وضعیت مشابهی مواجه و برای خروج از کشور و حضور در رقابتهای ورزشی بین‌المللی با چالش مواجه شدند. هر چند در این موارد با دستور داداستانی این دو نفر توانستند از کشور خارج شده و در مسابقات شرکت کنند اما این خروج از کشور به خروج از زندگی مشترک و جدایی هر دوی آنها از همسرانشان منجر شد. حالا معصومه ابتکار معاون زنان و خانواده رئیس جمهوری از از تهیه لایحه‌ای جهت اصلاح بند ۳ ماده ۱۸ قانون گذرنامه خبر می‌دهد. معصومه ابتکار در حساب توییتری خود نوشت: «اصلاح چنین قوانینی نیازمند پشتوانه فقهی_حقوقی و همکاری قواست. معاونت رئیس جمهوری در امور زنان و خانواده با برگزاری نشست و تهیه سند پشتیبان با همکاری دانشگاه مفید قم، “لایحه اصلاح بند ۳ ماده ۱۸ قانون گذرنامه و الحاق یک تبصره به آن” را نیز علاوه بر “لایحه حفظ کرامت و حمایت از زنان…” تهیه کرده است». برای بررسی بیشتر این بند قانونی و چالشهای آن به سراغ محمدرضا زمانی علویجه وکیل پایه یک دادگستری و سمیه جلالیان وکیل پایه یک دادگستری رفته‌ایم و با این کارشناسان حقوقی درباره بند ۳ ماده ۱۸ قانون گذرنامه و اذن مرد به زن برای خروج از کشور و موضوعات فقهی و حقوقی پیرامون ان و همچنین امکان اصلاح این بند قانونی به گفتگو نشسته ایم.

آقای زمانی ولیجه همانطور که مستحضر هستید طی سالهای اخیر مواردی از عدم اذن خروج از کشور مردان به همسران شان در بین بانوان ورزشکار چالش برانگیز شده است. حالا بحثهایی پیرامون اصلاح این قانون مطرح است. از نگاه شما اصلاح قانون اذن همسر برای خروج از کشور چقدر ضرورت دارد؟
زمانی ولیجه:در سالهای اخیر موارد زیادی را داشته‌ایم که به دلیل عدم اجازه همسر ورزشکاران ما نتوانسته‌اند در مسابقات جهانی شرکت کنند. هرچند در موارد خاص دادگاه می‌تواند این اجازه را به زن بدهد که بدون اذن شوهرش به سفر خارجی برود اما این مسئله نیاز به رسیدگی دارد و در مواردی که فوریت و ضرورت فوری پیش بیاید، ممکن است شخص دچار مشکل شود. زیرا تا این مسئله رسیدگی قضائی شده و دادگاه نظر بدهد نیازمند زمان است و چه بسا در مواردی همچون درمان بیماری‌های فوری یا شرکت در کنفرانس علمی و مسابقه ورزشی در زمان خاص، ممکن است فرد زمان را از دست بدهد و به این این موارد نرسد.

پس برای موارد خاص پیش‌بینی‌های قانونی داریم و زنان می‌توانند از دادگاه اجازه خروج از کشور بگیرند؟
زمانی ولیجه: بله اما مقام قضائی هم در موارد واقعا استثنایی ممکن است موافقت کند.

خانم جلالیان موارد خاص پیش‌بینی شده در قانون برای خروج زنان از کشور بدون اذن شوهر چیست و بر چه اساسی صورت می‌گیرد؟
جلالیان: طبق مصوبه کمیسیون امنیت ملی خروج بانوان نخبه علمی و همچنین بانوان ورزشکار از کشور فاقد منع معرفی شده است. این مصوبه پس از هیجاناتی که عدم خروج از کشور برخی از بانوان نخبه علمی و ورزشی در کشور به وجود آمد صادر شد اما لازم است تا این مصوبه به شکل قانون در بیاید و حقوقدان‌ها باید به یک سری از سوالات پاسخ بدهند.

آنطور که معاونت امور زنان و خانواده رئیس جمهوری خبر داده لایحه‌ای جهت اصلاح بند ۳ ماده ۱۸ قانون گذرنامه در دست تدوین است. آیا اصلاح این ماده قانونی می‌تواند پایانی برای این چالش باشد؟
زمانی ولیجه: بعید به نظر می‌رسد این تغییر در نهایت به تصویب برسد ممکن است این اصلاحیه در مجلس تصویب شود اما در مراحل بعدی مورد موافقت قرار نخواهد گرفت.

چرا؟
زمانی ولیجه: ببینید موافقت با این موضوع چالش‌های هم دارد و اینکه بخواهند این موضوع را به طور مطلق آزاد کنند چالش‌هایی را در پی خواهد داشت که هم ممکن علما است با آن موافق نباشند و هم حقوقدانان و هم شورای نگهبان. برداشتن این اذن به صورت مطلق ممکن است زمینه برخی سوء استفاده‌ها را فراهم بیاورد و به خانواده‌ها آسیب وارد شود که در این صورت به احتمال زیاد با آن موافقت نخواهد شد. ممکن است با تمهیداتی بتوان راه را مقداری بازتر کرد و مطلق بودن این اجازه را از اذن همسر خارج کرد تا شوهر نتواند به صورت مطلق العنان مخالف و مانع خروج همسرش شود. احتمال این وجود دارد که شرایطی برای تسهیل خروج زنان از کشور گذاشته شود؛ موارد خاصی همچون بیماری با تایید پزشکی قانونی یا شرکت در مسابقات و مواردی از این قبیل.

خانم جلالیان؛ ارزیابی شما از این موضوع چیست؛ آیا لازم است تا قانون گذرنامه منع خروج زن بی‌اذن شوهر اصلاح شود؟
جلالیان: بله قطعا نیاز به اصلاح قانون وجود دارد. چرا که همانطور که عرض کردم این مسئله دو وجه دارد؛ یا مرد با زنی ازدواج کرده که میداند این زن به مدارج بالا می‌رسد یا رسیده. وقتی با چنین زنی ازدواج می‌کند، می‌داند که این زن در اجتماع دارای یک شخصیتی است. فرقی نمی‌کند این اجتماع داخل کشور باشد یا بین‌المللی باشد. مرد می‌دانست که با چه کسی ازدواج می‌کند و اگر هم نمی‌دانسته و خودش اجازه داده تا زن به اینجا رسیده باید حقش را قبل از اینکه زن به این درجات برسد، استفاده می‌کرده و اجازه خروج از منزل نمی‌داد. البته این گونه نیست که مرد بتوانند جلوی پیشرفت زن را بگیرد و ما در قانون حمایت از خانواده مواردی داریم که می‌تواند از زن حمایت کند. از سوی دیگر هیچ زنی که بخواهد به مدارج بالا برسد و بداند مرد در طول زندگی مانع این حرکتش می‌شود، با وی ازدواج نمی‌کند و این زندگی زندگی نمیشه شود. این اجازه قبلا داده شده است.

آقای زمانی ولیجه؛ آیا موضوع اذن شوهر برای خروج از کشور مبنای شرعی دارد؟
زمانی ولیجه: در فقه ما این پیش‌بینی نشده که زن بدون اجازه شوهرش نمی‌تواند از کشور خارج شود. ولی یک اصل کلی در شرع اسلام وجود دارد که زن بدون اجازه همسرش نمی‌تواند از منزلش هم خارج شود و باید با اجازه و اطلاع همسر باشد. البته مرد هم نباید از این مسئله سوء استفاده بکند و زن را از دیدن خانواده و بستگان خودش منع کند. اما به طور کلی این که زن آزاد باشد هر ساعتی می‌خواهد برود و بیاید و پاسخ به همسرش نباشد در قانون و شرع ما ممنوع است، اصلی پایه‌ای است. ممنوعیت خروج از کشور بدون اجازه همسر می‌تواند بر اساس همین پایه فقهی و مذهبی باشد که وقتی زن وقتی می‌خواهد از منزل خارج شود باید از همسرش اجازه بگیرد به طریق اولی‌ها وقتی می‌خواهد از کشور خارج شود باید از همسرش اجازه بگیرد. در نهایت لازم است افراد با حقوق خود آشنا شوند و نه زن و مرد از مقررات و قوانین و اختیاراتی که دارند سوء استفاده نکنند

خانم جلالیان پاسخ شما به این سوال چیست؛ آیا ادن شوهر برای خروج زن از کشور مبنای فقهی دارد و آیا اصلاح قانون مربوط به آن از نظر فقهی این مسئله مشکل ایجاد می‌کند؟
جلالیان: این مسئله را در منابع فقهی داریم و در نص صریح قرآن مسئله وجود ندارد. در منابع فقهی عنوان شده که اجازه خروج زن از منزل تنها با اذن همسر امکان پذیر است. در فتاوا اینرا تسری داده‌اند به اینکه اگر زن می‌خواهد از کشور هم خارج شود باید اجازه شوهرش را بگیرد و اینرا به سوره نسا آیه ۳۴ سوره نسا “الرجال قوامون علی النسا” تعمیم داده‌اند به این مفهوم که مردان سرپرست خانواده هستند پس اگر زن بخواهد از خانه هم خارج شود باید مرد اجازه بدهد. پاسخ این است که اجازه از نظر همان فقها یک اذن ضمنی است و معنوی است. یعنی اجازه چیزی غیر از این نیست این اجازه قبلاً داده شده و ما چرا باید مرزبندی بکنیم. این که زن از خانه خارج شود و در همین جامعه بگردد و در این کشور به مراتب بالای علمی، ورزشی و اخلاقی برسد و بعد هنگامی که بناست از این مرز رد شود و به کشور دیگر برود و در رویداد یا مسابقه‌ای بین‌المللی شرکت کند، ما بگوییم به اذن شوهر نیاز است. اینجا تسری دادن به اذن بلاوجه است و من بعید می‌دانم که فقها و قرآن این را مد نظر داشته باشند. ما مواردی را داشتیم که خانم ۱۲ ماه سال در اردوهای تیم ملی بوده و افتخارات زیادی را کسب کرده و شوهر حتماً در جریان بوده و مگر می‌شود در این مدت شوهر در جریان فعالیت‌های خانم نبوده باشد و اگر در جریان بوده باید، زودتر تکلیف زندگیش را مشخص می‌کرد و اگر با این فعالیتهای خانم مشکل داشت و نمی‌خواست اجازه بدهد، باید زودتر تکلیف را از زندگی‌اش را درخواست طلاق می‌کرد. اما حالا خانم به مدارج بالا رسیده و لازم شده در مواردی از کشور خارج شود و در میادین بین‌المللی حضور یابد. بنابراین به عقیده من ما هیچگونه مبنای فقهی برای ایجاد مرزبندی در خروج از خانه برای زن نداریم. مرد اجازه داده زن از خانه خارج شده رفته درس خوانده، نخبه علمی یا ورزشی شده و به مدارج بالا رسیده است و حالا می‌خواهد از این مرز رد شود. این مرزبندی نیازی به اجازه دوباره همسر ندارد. کما اینکه این است که قبلاً این اذن داده شده است. اذن در شی اذن در ماهیت آن است.

خانم جلالیان مرد کی این اذن را به زن داده است؟
جلالیان: وقتی که زن داشت به این مدارج می‌رسیده است.
زنی که از ابتدا فعالیت‌های علمی ورزشی و فعالیت‌های مختلف

مطالعه بیشتر بستن