چگونه جرم‌شناس شویم؟

لیلاجعفری: «درآمدی بر جرم شناسی» یکی از کتاب‌های حقوقی کشور است که در آذر ۱۳۹۸ چاپ سوم خود را در انتشارات سمت پشت سر گذاشته است. این کتاب درسی در رشتۀ حقوق و گرایش حقوق جزا و جرم‌شناسی یکی از تالیفات دکتر مهرداد رایجیان اصلی است.
«بزه‌ دیده در فرایند کیفری»، «بزه‌ دیده‌شناسی حمایتی» و «بزه دیده شناسی: درس گفتارهای تالیفی»، برخی از کتاب‌های این حقوق‌دان، جرم‌شناس و بزه‌ دیده‌شناس ایرانی است که می‌توان به آن‌ها اشاره کرد.
دکتری رشته حقوق جزا و جرم‌شناسی را از دانشگاه شهید بهشتی دارد و ترجمه چندین اثر حقوقی را نیز در کارنامه حقوقی خود. «طراحی عاری از جرم»، «جرم‌شناسی انتقادی معاصر»، «جرم یارانه‌ای و بزه‌ دیدگی زنان»، برخی از این آثار برگردان شده به زبان پارسی است که به قلم این حقوق‌دان کشور به بازار نشر و کتاب ایران، وارد شده است.
شناخت بیشتر از کتاب «درآمدی بر جرم‌شناسی» ما را بر آن داشت تا با این عضو هیئت علمی گروه حقوق پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی در سازمان سمت، به گفت‌وگو بنشینیم.
با هم گفت‌و‌گوی حامی‌عدالت را با دکتر مهرداد رایجیان اصلی درباره این اثر تالیفی‌اش می‌خوانیم.

نگارش و تالیف «درآمدی بر جرم‌شناسی» چند وقت طول کشید؟
طرح کلی یا پلان (فهرست مطالبِ) اولیۀ کار در سال‌های پایانی دهۀ ۸۰ خورشیدی ترسیم شده بود و در میانۀ دهۀ ۹۰ به تدریج با یادداشت‌برداری‌های جزوه‌ای تنظیم و تکمیل گردید. کار نگارش اصلی کتاب، پس از سفارش گروه تخصصی حقوق در «سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)»، از نیمۀ سال ۱۳۹۶ تا پایان آن سال به درازا کشید.

چه طور شد که به فکر نوشتن این اثر افتادید؟
این کتاب، در واقع دستاورد مطالعاتی و پژوهشی اینجانب در تدریس درس‌های جرم‌شناسی، جامعه‌شناسی جنایی، روان‌شناسی جنایی، و کیفرشناسی در مقطع کارشناسی حقوق و کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی از سال‌های آغازین دهۀ ۸۰ خورشیدی ست. پس از یادداشت‌برداری‌های اولیه از حدود ۱۵ سال پیش از نگارش کتاب، به دلیل علاقه به رشتۀ جرم‌شناسی و درس‌های مربوط به آن، و همین‌طور نیاز جامعۀ دانشگاهی به یک منبع درسی در این خصوص، تصمیم به نگارش و انتشار آن گرفتم.

کتاب چند صفحه است و چند فصل دارد؟
کل کتاب شامل ۲۹۶ صفحه است که محتوای اصلی آن در سه فصل به شرح زیر سازماندهی شده است:
فصل یکم: محتوای جرم‌شناسی: از مفهوم‌شناسی، موضوع و چرایی تا…
گفتار یکم: مفهوم جرم‌شناسی
گفتار دوم: موضوع و چرایی جرم‌شناسی
گفتار سوم: تعریف جرم‌شناسی: علت‌شناسی در خدمت پیشگیری از جرم و بزه‌دیدگی
فصل دوم: تحول جرم‌شناسی در بستر خاستگاه‌های پیدایش آن
گفتار یکم: دوره ناعلمی جرم‌شناسی (عصر جرم‌مداری یا «جرم‌شناسی کلاسیک»)
گفتار دوم: دوره علمی جرم‌شناسی (عصر بزهکارمداری یا «جرم‌شناسی اثباتی»)
گفتار سوم: دوره پساعلمی جرم‌شناسی (عصر جرم‌شناسی‌های متقابل::
اصل سوم: رهیافت کلان به پدیده جرم: «بزهکار»
گفتار یکم: مفهوم‌شناسی بزهکاری
گفتار دوم: گونه‌شناسی بزهکاری
گفتار سوم: اندازه بزهکاری و داده‌های جرم
از چه موارد تحقیقی و یا مصاحبه با چه اشخاصی در نگارش اثر بهره برده‌اید؟
موارد تحقیقی و پژوهشی کتاب، به طور عمده، بر اساس مطالعات نظری صورت پذیرفته است و با توجه به مقدماتی بودن کتاب (به‌عنوان منبع درسی دوره‌های کارشناسی و کارشناسی ارشد)، از روش‌های تحقیق کیفی (مانند مصاحبه و پرسش‌نامه) استفاده نشده است.
با توجه به این‌که «درآمدی بر جرم شناسی» یک منبع درسی است که در دانشگاه‌های کشور تدریس می‌شود، در صورت اضافه شدن مستنداتی همچون مصاحبه و پرسش‌نامه، محتوای جامع‌تر و کامل‌تری را در اختیار دانشجویان و دانش‌پژوهان قرار نخواهد داد؟
ممکن است در ویراست‌های آینده، این مستندات نیز به کتاب افزوده شود. در حال حاضر، این نیاز با نمونه پژوهی‌هایی که اشاره خواهم کرد، پاسخ داده شده است.

تحقیقات، بیش‌تر به چه صورت و چگونه بوده است؟
شیوۀ تحقیق در این کتاب، به طور عمده، استفاده از ابزار کتابخانه‌ای و نمونه‌پژوهی‌های تجربی بوده است. در بخش کتابخانه‌ای، بیش از ۲۵۰ منبع و مرجع (شامل مقاله، کتاب، پایاننامه، سند و گزارش) به دو زبان فارسی و انگلیسی مورد استناد در ارجاع‌های کتاب قرار گرفته‌اند که تا هنگام سپردن آن به انتشار، تا سال ۱۳۹۷ خورشیدی و ۲۰۱۸ میلادی، روزامد بوده‌اند. در بخش نمونه‌پژوهی‌ها نیز از گزارش‌ها، آمارها و برخی پرونده‌های مرتبط با سرفصل‌های کتاب، استفاده شده است تا بحث‌های نظری و مفهومی آن برای خوانندگان و مخاطبان ملموس‌تر شود.
مخاطب اصلی این کتاب چه کسانی هستند، و به عبارت بهتر این کتاب بیش‌تر برای چه کسانی کاربرد دارد؟
این کتاب، در اصل، برای درس‌های جرم‌شناسی (به عنوان درس اصلی و اختصاصی)، پیش‌گیری از جرم (به‌عنوان درس پایه)، جرم‌شناسی کودکان و نوجوانان، و کیفرشناسی (به‌عنوان درس‌های اختیاری) در مقطع کارشناسی حقوق نوشته شده است. اما دانشجویان تحصیلات تکمیلی حقوق جزا و جرم‌شناسی در درس‌های جرم‌شناسی و جامعه‌شناسی جنایی (درس‌های الزامی)، روان‌پزشکی و روان‌شناسی جنایی (درس‌های اختیاری) نیز می‌توانند از آن استفاده کنند.

«درآمدی بر جرم شناسی»، نسبت به کتاب‌های مشابه خود، چه مزیت‌ها و ویژگی‌هایی برای مخاطب دارد؟
روش سازماندهی مطالب این کتاب به صورت توصیفی/مروری و تحلیلی‌ـ‌ سنجش‌گری/نقدگری ست. به عبارت دیگر، اگر دیدگاه یا نظریه‌ای توصیف می‌شود، دیدگاه‌ها و نظرهای دیگر دربارۀ آن نیز بیان می‌شود و مورد ارزیابی و اظهار نظر نویسنده قرار گرفته است. هم‌چنین، با توجه به اهمیت و ضرورت پژوهش‌های تجربی در کنار مطالعات نظری در جرم‌شناسی، به فراخور بحث‌ها از روش نمونه‌پژوهی به منظور بررسی تجربی رویدادها، پرونده‌ها، قانون‌ها، رویه‌ها و مسئله‌های اجتماعی بهره‌گیری شده است.

اگر بخواهیم برای شناخت بیشتر از «درآمدی بر جرم‌شناسی» به بخش‌های مختلف آن بپردازیم، به انتخاب خود، از کدام موارد نام می‌برید؟
در جمع‌بندی فصل یکم (صص.۶۷ـ۶۶) می‌توانم به این نکته اشاره کنم که: محتوای جرم‌شناسی متضمّنِ مفهوم‌شناسی، شناخت موضوع و چراییِ جرم‌شناسی ست که سرانجام، به تعریفِ این رشتۀ مطالعاتی می‌انجامد. «مفهوم‌شناسیِ» این رشتۀ مطالعاتی نیازمند جنبه‌های شناختِ جرم در علوم جنایی ست و نشان می‌دهد که جرم‌شناسی با همۀ جنبه‌های جرم در پهنۀ این علوم در پرتو رهیافتی چندرشته‌ای و میان‌رشته‌ای در ارتباط است. هم‌چنین، از واژه‌شناسیِ جرم نیز چنین برمی‌آید که شماء گونه‌‌شناسانه‌ای از آن در جرم‌شناسی مفهوم‌سازی شده است که می‌توان با یک استدلالِ استقرائی، در یک فرایندِ دوسویۀ خُرد (پدیدۀ فردی: جرم) به کلان (پدیدۀ جمعی: بزه‌کاری) مطالعه کرد.
درضمن این‌که «موضوعِ جرم‌شناسی» با مفهوم جرم در پرتو دو رهیافت پیوند می‌خورد. نخستین رهیافت، جرم را بر پایۀ مفهوم دوگانۀ جرم/کژروی مطالعه می‌کند. امّا دومین رهیافت این معنا را دربردارد که مطالعۀ جرم به‌عنوان موضوع امروزِ جرم‌شناسی تابعی ست از مفهوم چندگانۀ جرم، که جرم‌شناسان معاصر با اصطلاحِ «هرم یا منشور جرم» تعریف می‌کنند.
سرانجام می‌توانم در رابطه با این مبحث بگویم که، «چراییِ جرم‌شناسی» نیز نمایان‌گر شناختِ هدف‌های مترتّب بر این رشتۀ مطالعاتی، از یک سو، و فایده‌های آن، از سوی دیگر، است و به این نتیجه می‌انجامد که جرم‌شناسی، هم برای جامعه و هم برای دانشگاهیان و دست‌اندرکارانِ سیاست‌گذاری مفید، بلکه ضروری ست، و وانگهی، دو هدف نظری (سبب‌شناسی جرم و علّت‌شناسی مجرمانه) و عملی یا کاربردی (پیش‌بینی و پیش‌گیری از جرم و بزه‌دیدگی) در خدمت فایده‌های جرم‌شناسی تبیین می‌شوند.

بسیار دقیق و با ظرافت، به محتوای فصل نخست کتاب اشاره کردید؛ لطف کنید و در رابطه با فصل دوم هم توضیح بفرمایید.
خواهش می‌کنم. در جمع‌بندی فصل دوم (صص. ۲۲۰ـ۲۱۹) هم می‌توانم به این نکته اشاره کنم، که جرم‌شناسی، از گذشته تا به امروز، تحوّلاتِ بسیاری را به خود دیده و از یک قلمرو مطالعاتیِ چندرشته‌ای، به قلمرویی میان‌رشته‌ای تبدیل شده است. این قلمرو مطالعاتی، حتّی در دورۀ ناعلمیِ خود، شایستۀ عنوانِ «جرم‌شناسی» ست؛ نه فقط به دلیل آموزه‌های کلاسیکی که جرم، و به تبع آن، بزه‌کار و کیفر، را تبیین می‌کردند، بلکه به علّت بازتابِ این آموزه‌ها در قالب نظریه‌های علمی‌/‌تجربیِ معاصر، که امروز در مجموع، «جرم‌شناسی کلاسیک» شناخته می‌شوند.با وجود این، تنۀ درختی که در دورۀ علمی، «جرم‌شناسی» نامیده شد، از رهیافت‌های اثبات‌باورانۀ علّت‌شناختی‌‌/‌‌تجربی شکل گرفته است که نخست، با «جرم‌شناسی اثباتی» آغاز شد و سپس تا به امروز، «جرم‌شناسی جریان اصلی» را شکل داده‌اند. هر دو رهیافت، جرم را بر مدارِ شخص بزه‌کار، و سپس، بزه‌دیده، مطالعه می‌کرده‌اند و بر هدف‌های دوگانۀ
جرم‌شناسی (علّت‌شناسی
و پیش‌گیری؛ به‌ویژه بر علّت‌شناسی) تمرکز داشته‌اند.

در دوره‌های پس از آن چه‌طور؟
از نیمۀ دومِ سدۀ بیستم، یک دورۀ پساعلمی بر درختِ جرم‌شناسی سایه افکند که شاخه‌های نامتقارنی را بر تنۀ این قلمرو مطالعاتی افزوده است. این شاخه‌ها یا جریان‌ها و گرایش‌ها که در مجموع می‌توان آن‌ها را «جرم‌شناسی معاصر» نامید، از یک‌سو، از شاخص‌های علمی‌/تجربی‌/‌علّت‌شناختیِ «جرم‌شناسیِ جریان اصلی» فاصله گرفته و به این رشتۀ مطالعاتی یک ویژگی انتقادی (جرم‌شناسی‌های انتقادی) داده‌اند، و از سوی دیگر، با حفظ شاخص علمی‌ـ‌‌تجربی‌ـ‌علّت‌شناختی، جنبه‌های دیگری را به این شاخصِ مطالعاتی افزوده‌اند، به طوری که می‌توان گفت جرم‌شناسی را میان‌رشته‌ای‌تر/چندرشته‌ای‌تر ساخته‌اند («جرم‌شناسی تلفیقی» و «جرم‌شناسی‌های دیگر»).
از آغازِ هزارۀ سوم بدین سو، به نظر می‌رسد که جرم‌شناسی هم‌چنان به رشد و گسترشِ خود ادامه می‌دهد و شاید بیش از مفهوم‌سازی‌ها و نظریه‌پردازی‌های جدید، در چارچوب پیدایش و رشدِ جرم‌شناسی‌های نوین به حیاتِ خود در پهنۀ علوم اجتماعی و علوم جنایی استمرار بخشد.
اکنون باید دید که جرم‌شناسی چگونه از گذشته تاکنون به مطالعۀ کلانِ پدیده‌ای که موضوعِ اصلی‌اش را تشکیل می‌دهد، رسیده است و این رهیافت‌ِ کلان چه جنبه‌هایی را به این قلمرو مطالعاتی افزوده است؛ بحثی که در فصلِ سوم، فرایند تحوّلِ رهیافت خُردِ «جرم» به رهیافت کلانِ «بزه‌کاری» را بازتاب می‌دهد.

این فرایند را در فصل سوم چگونه توضیح داده‌اید؟
در جمع‌بندی فصل سوم (ص. ۲۶۷) می‌توان گفت، محتوای جرم‌شناسی نه تنها از مفهوم‌ها، نظریه‌ها و جریان‌ها یا گرایش‌هایی تشکیل می‌شود که جرم را با تمرکز بر بزه‌کار و بزه‌دیده مطالعه می‌کنند، بلکه مفهوم‌ها، نظریه‌ها و جریان‌های دیگری نیز در جرم‌شناسی مطرح‌اند که جرم را به مثابه یک پدیدۀ جمعی مطالعه می‌کنند. بدین‌سان، پیکرۀ جرم‌شناسی را می‌توان در دو قلمروِ خُرد و کلان از هم بازشناخت. این بازشناسی، نخست به مفهوم‌سازیِ «بزه‌کاری» به منزلۀ اصطلاحی گاه متمایز از «جرم» در جرم‌شناسی می‌انجامد، و سپس، گونه‌شناسی کلانی از آن را با الگویی متفاوت با گونه‌شناسی خُردِ جرم در جرم‌شناسی نمایان می‌سازد، و سرانجام، چگونگی اندازه‌گیریِ بزه‌کاری در این رهیافت کلان را به میان می‌کشد که جرم‌شناسان به عنوانِ «داده‌های جرم» یا همان «روش‌شناسی در جرم‌شناسی» دربارۀ آن مطالعه و پژوهش می‌کنند.

مطالعه بیشتر بستن