شاهکار قوه قضائیه با ایستادگی در برابر فساد مالی

بحث بازگرداندن اموال نامشروع به بیت‌المال و یا صاحبانشان، از اول انقلاب اسلامی نیز مطرح شده و در قانون اساسی نیز وارد شده است. از سوی دیگر هر کسی که بر اریکه قوه قضائیه نشسته، بر این ماده قانون اساسی و مصوبات مطرح شده‌ی آن توجه نشان داده، اما برای اجرای آن، همواره به مرد میدانی نیاز بوده است.
هم‌اکنون رئیس محترم قوه قضائیه سخن تازه‌ای از این مقوله به میان آورده‌اند و درصدد بازپس‌گیری اموال نامشروع از برخی صاحبان سودجوی مناصب سازمانی، روابط‌مداران و گروه‌های الیگارشی یعنی متنفذان و قدرتمندان بر اساس ماده ۹۳ و ۹۸ هستند. چنان‌چه ایشان بتوانند این کار را عملی کنند، کاری کارستان انجام داده‌اند.
به انجام رساندن و به عمل درآوردن این دستورالعمل، مهم‌ترین عامل بالا بردن اعتماد مردم به دولت، سازمان‌ها و نهادها خواهد بود.


بالابردن اعتماد عمودی در جامعه
با این کار اعتماد عمودی بین مردم و مسئولان افزایش پیدا خواهد کرد. ما در بحث علوم اجتماعی با دو گونه اعتماد در جامعه سر و کار داریم به نام اعتماد عمودی و اعتماد افقی. در بحث اعتماد افقی، به اعتمادی اشاره می‌شود که بین عموم مردم و افراد جامعه با یکدیگر وجود دارد. در اعتماد عمودی نیز، اعتمادی مد نظر است که بین مردم و مسئولان یا دولتمردان هر جامعه‌ای برقرار است. چنان‌چه این دستورالعمل تحقق پذیرد، به طور چشمگیری بر اعتماد عمودی در جامعه افزوده خواهد شد.
آقای رئیسی، در این دو سه سالی که در منصب ریاست قوه قضائیه، مشغول به کار شده‌اند، دست به انجام کارهای بزرگی زده‌اند، ولی این اقدام تازه ایشان، در رابطه با دستورالعمل اجرای «قانون الحاق موادی به قانون نحوه اجرای اصل ۴۹ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران» کاری بس بزرگ‌تر و انجامش پرخطر و حساس است.
چرا که ممکن است اشخاصی که اموال نامشروع به دست آورده‌اند، او را آرام نگذارند. این کاری است که به قول سعدی، مطعنتان در کمین و حسودان گوشه‌نشین را برخواهد آشفت و برخلاف آن چه حسن سیرت و نیت این مرد است عمل خواهند کرد. بدگویی و طعنه، ساده‌ترین پیامدهای کارهای بزرگ است و این کار نیز شوخی و ساده نیست، پس با دشواری‌هایی نیز همراه خواهد بود.
اما اگر این کار به خوبی انجام شود، مانند مرحوم داور که توانست در روزگار خود، دادگستری را ایجاد کند و دادگاه را از دل محاکم قضائی صرف، به وجود آورد و بنا کند، کاری بس بزرگ و به یاد ماندنی انجام خواهد گرفت.

شو خطر کن، ز کام شیر بجوی
کسی مانند آقایی که ادعا می‌کرد اگر می‌خواست مازندران را هم به نامش می‌زدند، و هم‌اکنون به همت قوه قضائیه در زندان به سر می‌برد، نشان از همت والای این قوه در عرصه‌های مختلف دارد و مردم را در اجرای سایر برنامه‌ها نظیر بازگرداندن اموال نامشروع مسئولان به بیت‌المال و یا صاحبانشان هم دلگرم می‌کند. ولی باید در نظر گرفت که این کار به دهان شیر رفتن است. این نکته اهمیت موضوع را نشان می‌دهد، نه این که رعب و وحشتی ایجاد کند، بلکه مشخص می‌کند که کارهای بزرگی انجام شده و در حال انجام است و نشدنی نیز نخواهد بود.
مهتری گر به کام شیر در است/ شو خطر کن، ز کام شیر بجوی
یا بزرگی و فر و عزت و جاه/ یا چو مردانت، مرگ رویاروی
در تاریخ بسیار بزرگان بوده‌اند که خواسته‌اند اموال و دارایی بزرگان و اقتدارگرایان را بازپس گیرند اما متاسفانه با شکست رو به رو بوده‌اند، به گفته گلستان سعدی:
به دریا در منافع بی‌شمار است / اگر خواهی سلامت در کنار است
ولی با توجه به عملکرد مثبت قوه قضائیه در این دو سه سال اخیر، و در زمان ریاست جدید آن، با کارهای بزرگی که انجام گرفته، می‌توان امیدوار بود که این کار نیز به خوبی انجام شود.

عملکرد سه ساله، پشتوانه اعتماد مردم
زمین‌هایی که از غارتگران گرفته شده، خانه‌هایی که در زمین‌های زراعی ساخته شده و بازپس‌گیری کارخانه‌های از تولیدافتاده و راه‌اندازی مجدد آن‌ها به نفع جامعه و به کارگیری هزارن نیروی کار و مواردی از این دست، که همگی در عمل به اجرا درآمده است، می‌تواند مردم را برای انجام این دستورالعمل جدید نیز دلگرم و امیدوار کند.
شکی در حسن نیت و اقتدار مشروع اوتوریته که به تدریج در تمام دستگاه‌ها اثر گذاشته است، نیست. به راستی می‌شود گفت که همه متخلفان دست و پای خود را جمع کرده‌اند. امروز در نظام بروکراسی، اطاعت از قانون و قانونمداری به شکل درستی پیش آمده است. به هر اداره و سازمانی که بروید، روح ریاست قوه قضائیه در جریان است. از وزرات صنعت و ماشین‌سازی گرفته تا سایرین، این جریان وجود دارد، چون می‌دانند که در قوه قضائیه، حساب و کتاب دقیق انجام می‌شود.
درواقع هیچ اداره و سازمانی نیست که از آقای رئیسی حساب نبرد چون همه این را درک کرده‌اند که این مرد برای خودش کیسه ندوخته و پاکدامن است.
همین نکته باعث شده که اعتماد عمودی که پیش‌تر به آن اشاره کردم، در جامعه بالا برود. این نکته از نظر اقتصادی هم مهم است زیرا امنیت اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و… را نیز ایجاد می‌کند.

شاهکار قوه قضائیه
اما مسئله‌ی مهمی در میان است و آن این‌که شخصا امیدوارم که که آقای رئیسی همچنان در ریاست قوه قضا باقی بماند، در غیر این صورت می‌توان گفت که این قوه متولی باکفایت و کارآمد خود را از دست خواهد داد. ممکن است کمتر شخصی مانند ایشان پیدا شود که دلسوزانه و مجدانه و مقتدرانه چنین قوه مهمی را اداره کند، از این رو حالا که این قوه رئیس موفق خود را پیدا کرده است، بهتر است برای سلامتی و بقایش در این منصب، دعاگو بود.
با رفتن او پشت قوه قضائیه خالی خواهد شد و احتمال این‌که شخصی به کفایت ایشان روی کار نیاید نیز، وجود دارد.
به عنوان یک جامعه‌شناس می‌بینم که هم‌اکنون، قوه قضائیه چه تاثیری بر نظام سیاسی و اجتماعی و حتی فرهنگی گذاشته است، و ممکن است با نبود ایشان، هر چه ایشان کاشته، دوباره از بین برود. دستورالعمل اجرای «قانون الحاق موادی به قانون نحوه اجرای اصل ۴۹ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران» چنان‌چه به‌واقع، به اجرا درآید، با توجه به دشواری‌هایی که دارد، یک شاهکار تاریخی است.

معجزه مشارکت مردم
عامل دیگری که در این طرح وجود دارد و باعث بالا بردن اعتماد عمودی و در پی آن اعتماد افقی در جامعه می‌شود، در نظر گرفتن مشارکت مردم است.
در این طرح، مشارکت مردم نیز فراهم شده است و از آن‌جا که مردم خود را در بیان سوءاستفاده‌ها دخیل و فعال می‌بینند، دلگرم شده و خود را جست‌و‌جوگر می‌دانند. در این بین مردم وقتی خود را در مقام اعلام تخلفات و جرایم احتمالی مسئولین کشور می‌بینند، احساس مسئولیت بیشتری کرده و خود را در بیان مسائل، مسئول و کارآمد می‌دانند.
این موارد برای جامعه امیدوار‌کننده است، کدام خبرنگار می‌توانست به کارخانه‌ی متخلفی رفته، و جرایم را از نزدیک ببیند و گزارش بدهد؟ این شرایط هم‌اکنون فراهم شده است و می‌توان به بیان مسائل و جرایمی از این دست پرداخت.

اعتلایافتگی در آزمایشگاه جامعه
باید این را درنظر گرفت که جامعه یک آزمایشگاه است. هر چه به آن بدهی پس خواهد داد. اگر در این آزمایشگاه چیزی را که دادند، به عمل درآید و نتیجه ببخشد، جامعه تشویق خواهد شد، در غیر این‌صورت، و در صورتی که خلاف آن‌چه انتظارش می‌رود و به آن القا شده است، را ببیند، دچار دلزدگی و پس‌زدگی خواهد شد.
به طور مثال وقتی جامعه ببیند که به جای شتر دزد، تخم‌مرغ دزد را دستگیر می‌کنند، دچار سرخوردگی شده و اعتمادش را نیز از دست خواهد داد.
این نکته را در طرح‌هایی که مردم را مشارکت می‌دهد باید در نظر داشت و از قلم نینداخت. همان‌طور که پیش‌تر گفتم، با توجه به سابقه‌ای که ریاست محترم دستگاه قضا در این سه ساله از خود نشان داده است جای امیدواری بسیار است که آزمایشگاه جامعه با دستورالعمل اجرای «قانون الحاق موادی به قانون نحوه اجرای اصل ۴۹ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، به یافته‌های نوین و مثبتی دست پیدا کند که موجب ارتقا، اعتلا و وارستگی جامعه باشد.

مطالعه بیشتر بستن