پول، تابلویی دل‌فریب

لیلاجعفری:«پول، یک تابلوی زیبای هنری است که به بیننده آن نشاط می‌دهد»؛ این گفته‌ی مردی است که سال‌ها در کشور، طراحی اسکناس و پول را به عهده داشته است. مرتضی محمدی‌جوچی متولد ۱۳۳۰ خورشیدی در اصفهان است. از سال ۱۳۵۵ به استخدام بانک مرکزی درمی‌آید و به طراحی پول مشغول می‌شود؛ اما در سکوت و خفا.
این هنرمند، هنر را در زمینه‌ی سرمایه‌ و امنیت کشورش صرف کرده و تا چند دهه نشانی از خود به جا نمی‌گذارد، زیرا امنیت پول کشور به او تا روز بازنشستگی‌اش، اجازه‌ی ‌ابراز وجود هنری را نمی‌دهد.
پس از بازنشستگی در سال ۱۳۸۲ چند نمایشگاه طراحی و نقاشی با آبرنگ، در ایران و خارج از کشور به هنر او برپا می‌شود و می‌تواند سرانجام، هنرش را نمایان کند. دو کتاب‌ از مجموعه آثار او نیز در انتشارات نگار منتشر شده است.
چاپ پول و طراحی آن، موضوعی است که این هنرمند بیش از سه دهه با آن زندگی کرده است. ناگفته‌ها و شنیدنی‌های این نکته، ما را بر آن داشت تا با این طراح پول باتجربه به گفتگو بنشینیم. با هم حاصل گفت‌وگوی حامی‌عدالت را با این استاد آبرنگ و طراح پول ایرانی، می‌خوانیم.


کدام اسکناس‌ها و پول‌ها با هنر شما طراحی شده است؟
اسکناس صد ریالی آیت‌الله مدرس، ۲۰۰ ریالی جهاد سازندگی، دو هزار ریالی کعبه خانه خدا، پنج هزار ریالی و ده هزار ریالی سبز رنگ که برای نخستین بار به پول‌های کشور اضافه شد را طراحی کردم. نخستین پاسپورت جمهوری اسلامی ایران که مجری آن وزارت خارجه بود، را نیز بنده طراحی کردم. البته این طرح‌ها بعدها تغییر کرد و یا طرح‌های دیگری جایگزین آن‌ها شد؛ مانند هزار تومانی‌های کوچکی که در سال‌های اخیر به چاپ رسید.

در طراحی پول، معمولا از چه المان‌هایی بهره برده می‌شود؟
معمولا اسکناس هر کشوری می‌تواند رسالت هنری و قدمت تاریخی آن کشور باشد. ما با فرهنگ غنی و بسیار ارزشمندی که داریم، می‌توانیم بهترین و زیباترین پول‌ها و اسکناس‌ها را در جهان عرضه کنیم. پول در وهله نخست دیدن، برای بیننده و یا دارنده آن می‌تواند ایجاد نشاط و شادی کند. این احساس نشاط تنها به دلیل ماهیت ثروت و دارندگی آن نیست، بلکه طرح و هنری که در آن به کار رفته نیز در این احساس موثر است. طراحی پول باید به گونه‌ای باشد که مردم بتوانند با دیدن آن، به اصالت کشورشان هم پی ببرند. این اصالت می‌تواند با هنر و پیشینه‌ی نیک سرزمین‌شان ادغام باشد و ایجاد افتخار کند.

به چه دلیل تا روز بازنشستگی از بیان این که طراح پول شما هستید، ممانعت می‌شده است؟
برای این که مسائل امنیتی ایجاب می‌کرد. این حساسیت در تمام دنیا وجود دارد تا جایی که طراحان پول در برخی از کشورها محافظ دارند.

درباره تقلب پول چه نقطه‌نظری دارید و چگونه می‌شود جلوی این کار را گرفت؟
هیچ کشوری و هیچ پولی در جهان مصون از تقلب نیست، مافیای تقلب چاپ بسیار قوی و از حمایت بسیار وسیعی برخوردار است.
ولی تدابیر امنیتی در این‌باره کارساز است. برای امنیت بیشتر پول و جلوگیری از تقلب آن راهکارهایی وجود دارد که جنس و مواد به کار رفته در آن، از اهمیت بیشتری برخوردار است. برخی کشورها به این مورد توجه بیشتری نشان می‌دهند تا جایی که برای تهیه اسکناس‌های‌شان به جای کاغذ از پلاستیک استفاده می‌کنند. به طور مثال ژاپن و بعضی از کشورهای اروپایی مانند انگلستان، از این روش بهره برده و به جای کاغذ از پلاستیک و یا مواد دیگری که امنیت بیشتری در این‌باره ایجاد می‌کنند، استفاده می‌کنند. زیرا چاپ پول با این مواد، امکان تقلب پول را کمتر می‌کند.

محافظت و نگهداری پول در ایران و در دست مردم چگونه است؟ آیا مردم خوب از پول و اسکناس نگهداری می‌کنند؟
تا جایی که اطلاع دارم، به دلیل استفاده نادرست از پول و اسکناس، و عدم نگهداری درست از آن، ‌سالانه در حدود هشتصد میلیارد تومان، خسارت به کشور وارد می‌شود. این مبلغ مربوط به فرسودگی پول‌هایی است که سوزانده و یا دفع می‌شود. این اسکناس‌ها که می‌تواند در دست مردم تا سال‌ها سالم باقی بماند، همه ساله به دلیل نحوه نادرست نگهداری و مچاله شدن یا استفاده‌های نا به جای دیگر، خراب شده و سوزانده می‌شود.

چند ویژگی که به ما بیاموزد که پول اصل را از پول تقلبی تشخیص دهیم چیست؟
به این منظور چند مورد وجود دارد که برخی از آن‌ها را توضیح می‌دهم. در اسکناس مواردی لحاظ شده است که با توجه به آن‌ها می‌توان اصل بودن آن را تشخیص داد. «واترمارک» که نام لگویی است مانند تصویر حضرت امام در اسکناس، که به راحتی و بدون گرفتن در نور قابل روئیت نیست و موقع ساختن هر دانه اسکناس در کاغذ گنجانده می‌شود. «سی تورو» مورد دیگری است که به معنی از وسط دیدن است و در نور دیده می‌شود.
«نخ امنیتی» که همان نخ پول است و روی آن در کشور ما جمهوری اسلامی ایران نوشته شده و یا عدد مربوط به ارزش مقداری آن اسکناس.
«مایکروپرینت» که نوشته ریزی است که تنها با ذره بین قابل خوانش است و در پول‌های ایران به صورت جمهوری اسلامی ایران و یا بانک مرکزی ایران وجود دارد، مورد دیگری برای تشخیص پول اصل است.
«این‌تگلی‌یو» یا چاپ عمیق، چاپ عمیقی که روی اسکناس خورده و خیلی مهم است چون تقلبی‌ها نمی‌توانند این مورد را ایجاد کنند. قسمت زبر و بافت برجسته، نشان‌دهنده این مورد در پول است. در ده هزار تومانی‌هایی که در گذشته منتشر می‌شد، این بافت در پرتره حضرت امام و حاشیه بالای عمامه امام که از مسجد جامع اصفهان شروع می‌شود، وجود دارد. اگر این قسمت با انگشت لمس شود بافت برجسته آن را می‌توان احساس کرد.
«لتن ایمیج» مورد دیگری برای تشخیص است. اسکناس باید در یک زاویه اریب قرار قرار گرفته شود که در پرسپکتیوی که برای آن ایجاد می‌شود، بتوان این مورد را دید. در این حالت یک عدد یا لگو دیده می‌شود که در حالت صاف گرفتن اسکناس دیده نمی‌شود. مثلا ده هزار تومانی جدید این را دارد و آن قسمت سبز رنگ در قسمت وسط پول است که عدد و ارزش مقداری پول را نشان می‌دهد.
چندین مورد دیگر که نامرئی هستند در اسکناس‌ها وجود دارد که با چشم ساده دیده نمی‌شوند و اشعه ماورای بنفش آن‌ها را تعریف می‌کند و نمایانگر پول اصل خواهند بود.

طراحی پول از چه نظر اهمیت دارد؟
پیش‌تر عرض کردم که اسکناس تا چه اندازه می‌تواند در برخورد اولیه برای بیننده و دارنده‌ی آن شادی‌آفرین و موثر باشد. وقتی فردی اسکناسی را در دست می‌گیرد، مانند این است که یک تابلوی نقاشی زیبا که نشانی از فرهنگ و اصالت کشورش است را در دست گرفته باشد. یکی از نشانه‌های هر سرزمینی آثار تاریخ ملی آن کشور است که خوشبختانه ما در ایران، از این آثار بی‌بدیل‌ که در جهان نظیری ندارد، بسیار داریم.
چند دهه پیش، اسکناس‌ها با نقش‌نگارها و پرتره حضرت امام با دست کار می‌شد، ولی امروزه تکنولوژی چاپ، کامپیوتری شده و کار را در تهیه پول راحت‌تر کرده است. ولی باید مراقب بود که این تکنولوژی به کیفیت و زیبایی بصری پول صدمه‌ای وارد نکند. اگرنه پول به زیبایی و جلوه‌ای که درخور ماهیت پول است و رنگ و جلای خاصی می‌تواند به این تابلوهای کوچک هنری بدهد، نخواهد رسید. چاپ ضعیف دوهزار ریالی کعبه و ده هزار ریالی سیز رنگ کوچک، که هر دو چاپ ضعیفی دارند، نمونه‌ای از این گفته است. این پول‌ها می‌توانست با زیبایی و کیفیت بیشتری به دست مردم برسد.

در کشورهای دیگر برای جلوگیری از تقلب پول، چه راهکارهایی به کار گرفته می‌شود؟
چهار دهه پیش به منظور چاپ اسکناس صد ریالی و دویست ریالی و دو هزار ریالی به ماموریت‌هایی در کشورهای اروپایی اعزام شدم. در آن زمان به دلیل وابستگی شدید کشور به برخی از کشورها، ناچار بودیم برای تهیه کلیشه پول، یعنی طرح و محتوای اولیه‌ی هر اسکناس، به این کشورها سفر کنیم.
در این سفرها نکته‌ای نظرم را جلب کرد و آن این‌که هیچ کشوری و هیچ پولی در دنیا وجود ندارد که مافیای تقلب نتواند آن را چاپ کند. مافیای تقلب آن چنان است که در بعضی موارد تشخیص پول اصل از پول تقلبی را بسیار مشکل می‌کند. امروزه برای جلوگیری از تقلب پول، هنگام تولید آن، از تکنولوژی قوی و اشعه‌های مناسب استفاده می‌شود.

آیا امکان دارد به ما بگویید که که پول کدام کشورها بیش از سایر کشورها مورد تقلب قرار می‌گیرد؟
پاسخ این پرسش مستلزم داشتن اطلاعات به‌روز است که متاسفانه بنده اطلاع دقیقی از آن ندارم ولی به طور کلی هیچ کشور و پولی، قدرت مقابله‌ی صد درصد با مافیای قدرتمند تقلب را ندارد ولی به طور کلی می‌توان گفت که پول بیشتر کشورهای در حال رشد، بیش از سایر کشورها در معرض تقلب قرار دارد.

چرا؟
زیرا ارزش پول کمتر است و پول بیشتری در دست مردم. درواقع مقدار بیشتری پول لازم است تا کالایی خریده شود، به این ترتیب تعداد اسکناس‌ها و شمارگان پول هم بالاست، و در این شرایط طبیعی است که بتوان پول‌های تقلبی را هم در لا به لای این تعداد زیاد پول وارد کرد.

دشواری‌های زندگی هنرمندی که آثار مهمی را ارائه می‌کند، که با سرمایه ملی و امنیت کشور سر و کار دارد و نامی هم از او نباید به زبان آورده شود، چیست؟
هنرمند نیاز به ابراز هنر و بیان هنرش دارد و همین در خفا نشستن و اجازه‌ی خلق اثر هنری را نداشتن، و یا خلق کردن و اجازه‌ی ابراز آن را نداشتن، چرخه‌ی خلقت هنری را در هنرمند با وقفه رو به رو می‌کند. تحمل این مورد، رنج بسیاری به دل هنرمندی که با این شرایط زندگی می‌کند خواهد داد. این هنرمند ممکن است با قرار گرفتن در چرخه خلق و نمایش آثار هنری‌اش، بتواند حتی اثاری را ارائه دهد که قابلیت نکهداری در موزه‌های هنری را داشته باشد ولی ناچار است سکوت کند و از هنرش دم نزند. به همین دلیل هم توانستم پس از بازنشستگی به هنر بپردازم و با آثاری که ارائه کردم، چندین نمایشگاه نقاشی با آبرنگ برپا کنم. این آثار با هر درجه و کیفیتی که باشند، تعیین‌کننده نیست، مهم این است که من تلاشم را کرده‌ام و دیگر اجازه بودن در چرخه خلق و نمایش آثارم را دارم. همین نکته برایم آرامش‌بخش است و زندگی‌ام را شادتر کرده است. هم‌اکنون می‌توانم در میان طبیعت زیبا و بی‌مانند کشورم و در روستایی از آن، به نام جوچی در پیربکران اصفهان هنرم را روی تابلوها بریزم و زندگی آرامی داشته باشم.

از هنری که درباره خلق طرح‌های اسکناس داشته‌اید، هم‌اکنون نیز استفاده‌ای می‌شود؟
تجربه‌ای که من و امثال من در زمینه طراحی پول داریم، می‌تواند هنوز هم برای کشور مفید باشد و یا اگر به هر دلیلی مورد استفاده قرار نمی‌گیرد، دست‌کم اهمیت بیشتری به ما داده شود. هر چه باشد یک روز هنرمان را تنها در خدمت وظیفه‌ای که به عهده داشتیم صرف کرده‌ایم و توقع بی‌جایی نیست اگر بخواهیم سازمان مربوطه، دست‌کم به شرایط مالی و معیشت ما توجه بیشتری نشان دهد. پیش از انقلاب اسلامی ایران، در سفرهایی که برای ماموریت به کشورهای دیگر می‌رفتم، چندین پیشنهاد شهروندی برای صرف هنر و ایده در حوزه کاری‌ام، از سوی آن کشورها داشتم که هرگز آن‌ها را نپذیرفتم چون به عهدی که با کشورم داشتم، متعهد بودم. در خاک سرزمینم ماندم و در سکوت به هنر طراحی پول پرداختم تا این‌که بازنشسته شدم. انتظار اشخاصی مانند من از سوی مراکز مربوطه، این است که به رفاه زندگی ما اهمیت بیشتری دهند و قدردان فداکاری ما باشند.
هم اکنون از قوه قضائیه این درخواست را دارم تا چنان‌چه شخصی یا اشخاصی در چاپ و نشر پول در کشور، کفایت لازم را ندارند، و با بی‌تدبیری و ناامیدی، مشکلاتی در این باره ایجاد می‌کنند را مورد بررسی قضائی قرار دهند.

مطالعه بیشتر بستن