کار جهادی در دستگاه قضائی؛ بایسته‌ها و چالش ها

هادی پسندیده*:از سال ۹۳ که توسط مقام معظم رهبری به عنوان سال «اقتصاد و فرهنگ با عزم ملّی و مدیریّت جهادی» نامگذاری شد این ادبیات به تدریج در لسان مسئولین و کارگزاران نظام مورد استفاده قرار گرفت و هربار که توسط معظم له زوایای دیگری از کار و مدیریت جهادی مورد واکاوی و سپس تاکید قرار می‌گرفت. مسئولین حکومتی نیز به تناسب مناصب خود در همایش‌ها و دیدارهای حوزه فعالیت خود به کرات از کار جهادی و اهمیت آن سخن می‌گفتند و لزوم توجه به آن را به عوامل زیردست متذکر می‌گردیدند, رویه‌ای که هنوز هم ادامه دارد.رویکرد این نوشتار بررسی نحوه مواجهه دستگاه‌های مختلف با تاکیدات مقام معظم رهبری در خصوص کار جهادی نیست بلکه قصد آن داریم به اختصار به بررسی مولفه‌های کارجهادی در دستگاه قضائی و چالش‌های اجرای آن‌ها بپردازیم.

برای بررسی مولفه‌های کار جهادی در دستگاه قضائی ابتدا به فرازهایی از سخنان رهبر معظم انقلاب اشاره می‌شود و سپس شاخصه‌های کار و مدیریت جهادی در دستگاه قضائی به تفکیک مورد بحث قرار خواهد گرفت.
فراز اول: « …مدیریّت شجاعانه، امیدوارانه، جهادی، با اِشراف میدانی بر مشکلات -خیلی از مشکلات را در اتاق اداره و مدیریّت و پشت میز نمیشود فهمید، باید رفت در صحنه، در عرصه، تا مشکلات را بتوان لمس کرد…»
فراز دوم: «…کار جهادی یعنی کاری که هم در آن تلاش هست، خستگی‌ناپذیری هست، هم اخلاص هست؛ [یعنی] انسان میفهمد که برای خودش، برای پُر کردن کیسه‌ی خودش کار نمیکند، دارد برای مردم کار میکند، برای خدا کار میکند؛ هم این، و هم عالمانه؛ یعنی بنشینند و با موازین علمی، با شیوه‌ی دقیق عالمانه راه‌های صحیح را پیدا کنند؛ هم باسواد باشند، کارآمد باشند، هم امکانات گوناگونی داشته باشند؛ اینها بنشینند کار کنند…»
فراز سوم: «…ما جز با کار جهادی و کار انقلابی نخواهیم توانست این کشور را به سامان برسانیم. در همه‌ی بخشها، کمربسته بودنِ مثل یک جهادگر لازم است‌؛ این اگر بود، کارها راه می‌افتد؛ این اگر بود، بن‌بست‌ها باز میشود، شکافته میشود؛ [یعنی] کار فراوان، پُرحجم و باکیفیّت و مجاهدانه و انقلابی. انقلابی یعنی چه؟ بعضی خیال میکنند وقتی میگوییم انقلابی، یعنی بی‌نظم؛ نخیر، اتّفاقاً یکی از خطوط اصلی انقلابی‌گری، نظم است؛ منتها انقلابی، یعنی اینکه خودمان را سرگرم کارهای حاشیه‌ای و تشریفاتی و زرق‌وبرقی و مانند اینها نکنیم؛…. کار انقلابی یعنی آن کسانی که ضوابط را تعیین میکنند، بیایند راه‌ها را کوتاه کنند؛ راه‌های میان‌بُر بگذارند جلوی پای مردم، جلوی پای کارآفرین، جلوی پای کسی که میخواهد خدمت بکند؛ کارهای لازم اینها است، [مسئولین] دامن همّت به کمر بزنند و واقعاً کار کنند…»
فراز چهارم: «…ما هرجا یک مدیریّت انقلابیِ فعّالِ پُرتحرّک داشتیم، کار پیش رفته است؛ هرجا مدیریّتهای ضعیف، بی‌حال، ناامید، غیرانقلابی، و بی‌تحرّک داشتیم؛ کارها یا متوقّف مانده است، یا انحراف پیدا کرده است. این مسئله‌ای است که وجود دارد؛ یک اشکالی و یک ضعفی است که وجود دارد؛ باید مدیرانمان ان‌شاءالله پُرانگیزه‌تر باشند، کارآمدتر باشند، تلاش بیشتری را انجام بدهند، و به حول و قوّه‌ی الهی همین‌جور هم خواهد شد. من به‌‌طور قاطع عرض میکنم که اگر مدیریّت در بخشهای مختلف کشور، متدیّن باشد، انقلابی باشد و کارآمد باشد، همه‌ی مشکلات کشور حل خواهد شد؛ ما مشکل غیرقابل حلّی در کشور نداریم…»
آن چه از رویکردهای رهبر معظم انقلاب در تبیین موضوع کار و مدیریت جهادی برداشت می‌شود این است که معظم له برای هر سطح از سطوح مدیران در مناصب مختلف قایل به اعمال مدیریت جهادی در آن مجموعه متناسب با وظایف آن دستگاه هستند ولی شاخص‌های مشترک بین همه ی مجموعه‌ها که در دستگاه قضائی نیز به وضوح بیشتر قابل توجه است به شرح زیر است:

شجاعت
شجاعت در صدور آرائ قضائی و دستورات لازم در مواقع حساس و تصمیمات سرنوشت ساز از لازمه‌های کار جهادی است. مبارزه با دانه درشت‌ها و مفسدین اقتصادی و یقه سفیدهای منتسب به مسئولین بلندپایه دولت‌های فعلی و سابق از نمونه تصمیمات شجاعانه رئیس قوه قضائیه و همچنینی صدور آراء متقن در پرونده‌های مفاسد اقتصادی و جرایم امنیتی در شعب ویژه, از نمونه آراء قضائی شجاعانه قضات در این زمینه است.

حضور میدانی
حضور میدانی مسئولین دستگاه قضائی در بررسی مشکلات واحدهای اقتصادی و نیز بررسی میدانی نتیجه اجرای آراء صادره یا عدم اجرای آن از ویژگی‌های یک قاضی جهادی است
به عنوان مثال در بازدید سرزده رئیس کل دادگستری هرمزگان در آبان ۹۹ از اداره کل بنادر و دریانوردی استان و بخش‌های مختلف بندر شهید رجایی و انبار‌های اموال تملیکی , پس از بازدید از انباری حاوی مقدار قابل توجهی برنج ابراز تأسف از ناهماهنگی‌های شکل گرفته و مشکلات ایجاد شده در روند ترخیص برنج‌های موجود در این انبار دستور داد تا ظرف یک هفته، معاونت غذا و دارو دانشگاه علوم پزشکی در این خصوص اظهار نظر کارشناسی خود را اعلام نماید و در اسرع وقت این موضوع تعیین تکلیف شود. یا در بازدید سرزده دادستان مرکز استان هرمزگان در بهمن ۹۸ از اراضی واگذار شده جزیره هرمز مشخص شد که به حریم ساحل و دریا تجاوز شده و با دستور وی جهت بررسی بیشتر موضوع به کارشناسی ارجاع شد.

تلاش خستگی ناپذیر و مداوم تا رفع نقایص و کمبودها
قوه قضائیه در دوران تحول و از زمان تصدی آیت الله رئیسی در این سمت، حرکت جهادی رو به رشدی در بسیاری از شاخصه‌ها از جمله کاهش ورودی پرونده‌ها، و، توجه به پرونده‌های مسن و معوق، داشته است. این مهم جز با تلاش شبانه روزی قضات شعب دادسرا و دادگاه‌ها و یک مدیریت جهادی همراه و همگام امکان نداشته است. سهم خانواده‌های قضات در این موفقیت چه بسا بیشتر از خود قضات و مدیران است که رنج نبود همسران خود را در ایام غیراداری و تعطیل یا حضور همراه با خیل عظیم پرونده‌ها را در منزل در مدت نزدیک به یک سال و نیم تحمل کردند و با ایجاد محیط امن از نظر روانی در محیط خانه, جلوه‌ای دیگر از کار جهادی را به منصه ظهور رساندند.

اخلاص در کار
قاضی و مدیر جهادی از هیاهو و جنجال و حاشیه‌سازی به دور است. عملکرد و تصمیماتش را در شبکه‌های مجازی فریاد نمی‌زند. از صدور آراء باصطلاح ویترینی برای جذب توجه رسانه‌ها و احیانا مدیران, برحذر است. در رسیدگی‌ها و صدور آراء و تصمیمات قضائی به جز رضایت خدا به چیز دیگر فکر نمی‌کند. برای خوشایند مدیران مافوق , تصمیم یا دستور شبهه ناک یا خدای ناکرده من غیرحق اتخاذ نمی‌کند. برای کسب مناصب و سمت‌های چندروزه ی دنیا , اخلاق و عدالت را فدا نمی‌کند. برای کسب عملکردآماری مثبت در آخر ماه , در عین سرعت و دقت در رسیدگی, تصمیمات عجولانه نمی‌گیرد و آراء شتابزده بدون بررسی تمام جوانب پرونده و ادله طرفین صادر نمی‌کند.

رویکرد علمی در اتخاذ تصمیم‌های قضائی
مقام قضائی در رسیدگی‌ها و صدور آراء می‌بایست هم از تحقیقات و یافته‌های علمی روز دنیا در رشته مورد نظر مطلع باشد و هم در تصمیمات خود جوانب علمی قضایا را بررسی و با تحلیل مناسب در رای خود نمایان سازد. جذب رتبه‌های برتر در سال‌های اخیر توسط دانشگاه علوم قضائی نشان‌دهنده عزم دستگاه قضائی بر ارتقاء سطح علمی قضات در کشور است. همچنین تشکیل نشست‌های قضائی در دادگستری‌های سراسرکشور در جهت ارتقای علمی قضات‌ است.

رویکرد کیفیت گرایانه
همانطور که در مباحث قبل مطرح شد قاضی جهادی در آراء خود کیفیت را به عنوان رکن کار در نظر می‌گیرد. الزام به ارائه عملکرد مثبت در پایان ماه هرگز به معنی تجویز صدور احکام ضعیف و از نظر استدلال و توجیه و منطق, بی‌پایه و سست نخواهد بود.
ممکن است مقام قضائی در توجیه صدور چنین احکامی , اجبار مقام مافوق یا سیاست‌های کلی دستگاه قضائی را به عنوان توجیه عنوان نماید اما همانطور که اشاره شد در مقابل حقی که از گذر عدم توجه به اصول رسیدگی و دادرسی عادلانه و منصفانه , ناحق می‌گردد؛ این توجیه بسیار سخیف و عذر بدتر از گناه است. حتی بعید نیست که در این انقلاب حق و ارتکاب گناه, مسئولان و مقامات مافوق که مستقیم یا غیرمستقیم بر عملکرد قاضی مربوط تاثیرگذار بوده‌اند و حکم صادره ناشی از اجبار معنوی ایشان نیز بوده است دخیل و شریک باشند.
توجه به کیفیت نه تنها در عملکرد قاضی جهادی باید متجلی باشد بلکه مدیر جهادی نیز که اغلب به امور ستادی و میدانی می‌پردازد باید متصف به کیفی گرایی باشد.
بازدیدهای میدانی از مناطق مختلف یا از واحدهای قضائی نباید به صورت تشریفاتی و فقط برای درج در سوابق کاری و گزارش به مقامات مافوق طراحی و برگزار شود, بلکه نوع بازدیدها باید به گونه‌ای باشد که واحد یا شخص مورد بازدید دقیقا احساس کند که عملکرد او مورد رصد قرار گرفته و خود را مکلف بداند که ایرادات اعلامی را برای بازدید بعد رفع نماید چرا که این اطمینان در او بوجود آمده که مقام بازدیدکننده به تمام جوانب کار و وظایف او آگاه است و در صورت عدم رفع نقص مورد بازخواست قرار خواهد گرفت.

روحیه انقلابی
به این بخش از فراز سخنان رهبری یک بار دیگر توجه کنیم: « انقلابی یعنی اینکه خودمان را سرگرم کارهای حاشیه‌ای و تشریفاتی و زرق‌وبرقی و مانند اینها نکنیم؛…. کار انقلابی یعنی آن کسانی که ضوابط را تعیین میکنند، بیایند راه‌ها را کوتاه کنند؛ راه‌های میان‌بُر بگذارند جلوی پای مردم»
داشتن روحیه انقلابی موتور محرک و عنصر اصلی پیشبرد امور در دستگاه قضائی است. موضوعی که عملکرد بسیار مثبت قوه قضائیه در یک سال و نیم اخیر در کاهش موجودی پرونده‌ها و نیز پرونده‌های قدیمی ناشی از قوت گرفتن این روحیه در بین قضات و مدیران مجموعه قوه قضائیه است.
روحیه انقلابی در کار قضائی یعنی قاضی شعبه در تعیین اوقات رسیدگی و نظارت, به نوع پرونده‌ها توجه می‌کند. اوقات رسیدگی کوتاه تعیین می‌شوند. حتی ممکن است برای اوقات غیراداری و تعطیل نیز وقت رسیدگی تعیین کند. در پیگیری استعلاماتی که پاسخ آنها واصل نشده است به مکاتبات سیستمی بسنده نمی‌کند و پیگیری تلفنی و گاها حضوری را در دستور کار خود قرار می‌دهد. همانقدر که مقید به رعایت چارچوب‌های سیستمی مورد استفاده در دادگستری می‌باشد( سیستم مدیریت قضائی پرونده و سامانه ثنا و ابلاغ الکترونیک) همانقدر هم الزامات الکترونیک نمی‌تواند مانع توجه او به عذر طرفین در عدم اطلاع از ابلاغ برای حضور یا ارائه دفاع شود. اگر وقت اداری پایان یافته است و هنوز ارباب رجوع بیرون درب شعبه منتظر رسیدگی است او را به فردا یا جلسات آتی حواله نمی‌دهد. کسب امتیازات سیستمی که برای نظم در امور ثبت پروندها طراحی شده, هرگز کیفیت رسیدگی و وزن تحقیقات او را کاهش نمی‌دهد و در دوگانه ی احتمالی کسب امتیاز یا ارتقاء کیفیت رسیدگی, جانب کیفیت را می‌گیرد؛ هرچند جمع این دو با هم حد اعلای یک رسیدگی ایده آل است. اولویت اول او حل و فصل دعوی و حصول سازش بین طرفین است و از تلاش در این راه فروگذار نمی‌کند.
جنبه دیگر انقلابی گری در کار قضائی توجه به نظم است. قاضی انقلابی قائل به نظم در امور است. راس ساعت مقرر در شعبه حضور پیدا می‌کند. سرگردانی ارباب رجوع را که ناشی از تاخیر او در محل کار است برای خود عیب و نقص می‌داند و از آن گریزان است.
این موارد تنها گوشه‌ای از شاخص‌های کار جهادی در قوه قضائیه است که قضات دادسرا و محاکم در خط مقدم عهده دار نیل به اهداف قوه قضائیه از طریق کار جهادی با ویژگی‌های فوق هستند. کاری که البته وجود نقایص و نقاط ضعف در آن اجتناب ناپذیر است.
* معاون دادستان عمومی و انقلاب بندرعباس

مطالعه بیشتر بستن