کرونا کودکان کار را بیشتر کرده است

لیلاجعفری: کودکان و نوجوانان بسسیاری در سرتاسر دنیا از دنیای محض کودکی و نوجوانی بی‌بهره‌اند؛ زیرا باید کار کنند. کاری مانند یک بزرگسال، با درآمدی کمتر، و فشار روحی و جسمی بیشتر. این تمام دردی است که حقوق و قوانین کشور را به تغییرات دعوت می‌کند و تمام دردی است که بهانه تهیه و نگارش این گزارش شده است. «من کودک کارم، به من توجه بیشتری کنید». این درد دل یک کودک کار است که بدون داشتن مزایای اجتماعی و حقوقی، باید در کنار دیگر اعضای بزرگسال خانواده و یا برای تامین زندگی آنان به کار و پیشه‌ای فراتر از سن و سال خود، روی آورد. این نکته از گذشته و در کشورهای دیگر سرتاسر کره خاکی وجود داشته و چهره کودکی را در این افراد دچار تغییراتی کرده است.
حسن علایی ثمرین دادستان اشتهارد در کرج، مهران صفری‌پور وکیل و مولف کتاب حقوق کودکان در ایران، و دکتر آزاده دلبرصاف، روان‌شناس، در این گزارش ما را با ابعاد متفاوت کودکان کار و به طور کلی اشتغال کودکان، آشنا خواهند کرد. با هم گزارش «حامی عدالت» را که به طور اجمالی به پدیده کودک و اشتغال پرداخته است می‌خوانیم.

 

«قانون کار» جمهوری اسلامی ایران، تعریفی از کار کودک زیر ۱۵ سال، ندارد و آن را به طور کلی ممنوع اعلام کرده است. قانون کار، به وضعیت کار بزرگسالان پرداخته و توجه چندانی به کار کودکان نکرده است. کار، ممکن است در کارخانه و یا فعالیت‌های کاذبی ـ هم چون دوره‌گردی، دستفروشی، و فروش برخی اقلام بر سر چهارراهها ـ دیده شود، که در برخی مواقع، با اعتراض دیگر شهروندان نیز روبرو می‌شود. کارکردن لزوماً برای کودکان، بد نیست و مادامی که مانع از حضور آنان در مدرسه نشود و یا زمانی که کودکان به کارهای سخت و زیان آور اشتغال نداشته باشند، منعی برای کار کودک وجود ندارد.»
این جمله را «مهران صفاری‌پژوه» در کتابی که خود تالیف کرده، آورده است. کتابی به نام حقوق کودکان کار در ایران که در سال ۱۳۹۴ به همت انتشارات آتی‌آرا چاپ و منتشر شده است.

کودک کار دیروز، حقوق‌دان و نویسنده امروز
صفاری پژوه که وکیل پایه یک دادگستری نیز هست، برای نگارش این کتاب دلیل قابل تاملی دارد که مرتبط با موضوع این گزارش نیز هست. این مولف که مدرس دانشگاه است و دو کتاب حقوقی دیگر را نیز نوشته، در این‌باره می‌گوید: « یکی از اغشار آسیب‌پذیر جامعه که حتی نمی‌تواند خواسته خود را بیان کند، قشر کودکان است. وارد کردن کودکان به بازار کار جهت کسب درآمد، راه حل فوری است، جهت تامین هزینه‌های زندگی.»
وی ادامه می‌دهد: «در زمینه حقوق کار کودک، کمترین چالش را با مجامع و پیمان‌نامه‌های بین المللی مربوطه داریم. این که من بعد از ۲۲ سال به آرزوی دیرینه‌ام که تحصیل در دانشگاه بود، رسیدم، زمینه و انگیزه کافی را برای نگارش این کتاب به من می‌داد. برای همین توانستم در زمینه‌ی حقوق کار کودکان قلم بزنم. و این‌ها برای این بود که من نیز مثل بسیاری از کودکان سرزمینم زودتر از حد مقرر، و در نوجوانی وارد بازار کار شدم. باید دل از نوجوانی و شیطنت‌هایش می‌کندم و به کار می‌زدم، تا بتوانم خرج تحصیل دوران ما قبل دانشگاه را تامین کنم. این چالش بزرگ در زندگی‌ام، باعث شد که سال‌ها طول بکشد تا بتوانم خود را بازیافته و به دانشکده و تحصیلات آکادمیک که آرزویش را داشتم، وارد شوم.»
صفاری‌پژوه در این‌باره ادامه می‌دهد: « بهتر دیدم مجموعه‌ای از موارد حقوقی را در یک مجموعه جمع کنم که تا پیش از آن به صورت پراکنده وجود داشت و به دلیل نداشتن انسجام از نگاه‌ها دور می‌ماند. فکر می‌کنم با وجود کمی و کاستی در این اثر، توانسته‌ام خدمتی به کودکان سرزمینم که یک روز مانند آنان من نیز به دلیل داشتن شرایطی مانند کودکان کار، از تحصیل بازمانده بودم، و از نعمت تفریح برابر نیز محروم بودم، داشته باشم. امیدوارم کتاب کودکان کار در ایران، توجه جامعه حقوق‌دان و قانون‌گذار را به آینده‌سازان کشور جلب کند و شرایط بهتری را برای سرمایه گذاری بر این قشر، از طریق آموزش و فراهم کردن حداقل‌های زندگی برای زندگی بهتر این قشر و برطرف کردن موانع تحصیل آنان و پیشگیری از ورودشان به کار، فراهم کند.»
وکیل پایه یک دادگستری می‌افزاید: «خوشبختانه این کتاب تا کنون مورد توجه برخی از اندیشمندان در کشور قرار گرفته است. حتی قوه قضاییه این کتاب را در مرجع محترم ملی کنفدراسیون حقوق کودک، مورد تشویق قرار داد.»
وی در رابطه با قوانین موجود در ارتباط با کودکان کار در کشور می‌گوید: «در این‌باره زاویه‌ای با قانون و شرع نمی‌بینم. در این مورد کمترین چالش وجود دارد. در دیدگاه شرع که در قانون نیز تبلور یافته، نکته مورد نظر، رعایت مصلحت کودک است و در این‌باره اتفاق نظر هم وجو دارد؛ اما خلاء‌هایی در این رابطه نیز هست. نبود نهادهای نظارتی و عدم کنترل در بخش خصوصی که کودک کارگر را استخدام می‌کند، برخی از این خلاهاست.»
وی کار کودکان را از دو دیدگاه مورد توجه قرار می‌دهد و می‌گوید: «کار کودکان از دوجنبه قابل بررسی است؛ الف) خانواده‌ای که خیلی زودتر از موعد مقرر رضایت خود را جهت ورود کودک به کار اعلام کرده است و ب)، کارفرمایی که تخلف می‌کند و کودکی را خارج از سن قانونی کار، استخدام کرده و مورد بهره‌کشی قرار می‌دهد.»
وکیل دادگستری در رابطه با آمار و ارقامی که هنگام نگارش کتاب خود در سال ۱۳۹۴ در زمینه کودکان کار به دست آورده است می‌گوید: «در زمینه کودکان کار در ایران آمار دقیق و مستقلی وجود ندارد ولی آماری که وزارت آموزش و پرورش از تعداد ترک تحصیلی‌ها ارائه می‌کند، می‌تواند در این باره نیز مورد استناد قرار بگیرد. چون به

مطالعه بیشتر بستن

اشتغال نوین و حمایت قانونی

امروزه بسیاری از کودکان و نوجوانان با توجه به تعطیلی مدارس به دلیل کرونا، اوقات فراغت بیشتری را در اختیار دارند. از سوی دیگر شرایط اقتصادی و معیشتی، و تنگناهای اقتصادی که این روزها گریبان بسیاری از خانواده‌های ایرانی را گرفته است، در کنار این اوقات فراغت طولانی‌مدت موجب شده، تا بسیاری از کودکان و نوجوانان به کار کردن سوق پیدا کنند. کار افراد در این سنین که بیشتر جنبه حمایت از خانواده و به طور معمول در کوتاه‌مدت انجام می‌شود، شاید در این مقوله مستثنی باشد. اما در این صورت نیز به گفته دکتر آزاده دلبرصاف که در این گزارش، همراه حامی‌عدالت بودند، باید مراقب تحصیل و روح و روان کودکان و نوجوانان بود.

این مسئله از دیرباز در دنیا بوده و این‌طور که از شواهد برمی‌آید ادامه خواهد داشت، این که پایانی برای کار کودکان در نظر گرفته شود، شاید دور از ذهن و بعید به نظر برسد، زیرا با توجه به تغییراتی که جهان با موارد غیر قابل پیش‌بینی به انسان نشان می‌دهد، این پایان را نیز غیر ممکن کرده است. به نظر می‌رسد کودکان و نوجوانان امروز با توجه به همین تغییرات مانند اشتغال بیشتر به دلیل برخی کسب و کارهای آنلاین و مواردی از این دست، نیاز به حمایت‌های حقوقی بیشتری نیز از سوی دولت‌ها رو به رو هستند.
حمایت‌هایی مانند بیمه و در نظر گرفتن سوابق کاری، می‌تواند وجهه شایسته‌تری به افرادی بدهد که در تغییرات جدید زندگی که تعاریف تازه‌تری نیز از شغل و اشتغال پدید آورده است، به کارهای مختلف مجاز مشغول شده‌اند. در این بین کودکان و نوجوانان نیز در این دسته از مشاغل جزء مستثنی‌ها نبوده و حتی همپای دیگر شاغلان بزرگسال مشغول به کار هستند.
شاید وقت آن رسیده باشد که با تدابیر حقوقی تازه از سوی مسئولین، جایگاه اشتغال نوجوانان با تعاریف تازه‌ای که پیدا کرده است، عدالت بیشتری را نیز در کشور جلوه‌گر کند. به این ترتیب اشتغال نوین می‌تواند بدون آسیب‌های تحصیلی، اجتماعی، فرهنگی، جسمی و … همراه باشد، به رشد بهتر آنان نیز کمک کرده و آینده بهتری را برای‌شان رقم خواهد زد.
اگر تعاریفی نوین از اشتغال که با پیشرفت تکنولوژی و علم پدید آمده و رو به گسترش نیز هست، شرایط مناسب با سنین نوجوانی را تعریف و تدوین کرده و به اجرا درآورد، حتی جلوی بسیاری از رفتارهای بزه‌گونه که به دلیل بی‌کاری و ارتباط گسترده با شبکه‌های متعدد مجازی که با مخاطرات بسیار رو به رو هستند را نیز کاهش می‌دهد. در نظر گرفتن بیمه با شرایط و محدودیت‌هایی که دارد، با در نظر گرفتن سوابق فرد نوجوان یکی از این تدابیر است که باعث می‌شود حقی از نوجوان شاغل، در مشاغل تعریف شده و مجاز و بی‌ضرر، ضایع نگردد.

مطالعه بیشتر بستن