زندگی بهتر با «آیین دادرسی خانواده»

لیلاجعفری: یکی از بیست و پنج کتابی است که فهیمه ملک‌زاده در حوزه حقوق تالیف کرده است؛ این کتاب که اخیرا به همت انتشارات مجد روانه بازار کتاب شده، بهانه خوبی برای گفت‌وگوی ما با این پژوهشگر و مدرس دانشگاه شد. این بانوی حقوق‌دان، دکترای حقوق اسلامی (حقوق خانواده) دارد و آثاری همچون «دانشنامه حقوق مدنی، آیین دادرسی (کیفری- مدنی)»، «تأثیر جنسیت بر اشتغال زنان»، «دنیای ارتباط با رویکردی بر رابطه دختر و پسر»، «شهروند مسئول (با رویکردی به امر به معروف و نهی از منکر)»، «حقوق سیاسی اجتماعی زنان»، را در کارنامه حرفه‌ای خود.
«آیین دادرسی خانواده» ۴۰۵ صفحه دارد و به قیمت ۴۸۰۰۰ تومان فروخته می‌شود. جلد شومیز و قطع وزیری، از مشخصات ظاهری این کتاب است.
با هم گفت‌وگوی حامی عدالت را با دکتر فهیمه ملک‌زاده، مولف این کتاب حقوقی می‌خوانیم.


نوشتن این کتاب چند وقت طول کشید؟
در مجموع یک سال زمان صرف نگارش این کتاب کردم.

اگر موافق باشید در میان صحبت‌هایمان چند قسمتی از بخش‌های مختلف کتاب را با هم بخوانیم. در همین ابتدا ممکن است بریده‌ای از کتاب «آیین دادرسی خانواده» را برایمان معرفی کنید؟
خواهش می‌کنم. در (۴۲۳ص ) به بحثی در رابطه با خیانت پرداخته‌ام که از این قرار است:
««خیانت» واژه‌ای که روزی عموم مردم از شنیدنش، چهره‌هایشان درهم فرو می‌رفت و حس گناه و عذاب وجدان وجودشان را پر می‌کرد اما امروز آمار گویای واقعیتی دیگر است که نشان از ایجاد شکاف در بنیادی‌ترین عنصر جامعه یعنی «خانواده» دارد؛ شکافی که می‌تواند در بلندمدت تبعات اجتماعی فراوانی ایجاد کند. فارغ از ضرورت بررسی‌های جامعه‌شناسانه در باب پدیده خیانت زوجین به یکدیگر، اینکه قانون نیز مانند عرف، به این موضوع به عنوان جرم نگاه می‌کند یا خیر و چه مجازاتی برای آن تعیین کرده است، می‌تواند در کاهش ارتکاب این جرم نقش داشته باشد.
هر چند بر اساس نظرات روانشناسان فعال در این حوزه، مواردی از جمله انتقام‌جویی، بی‌تفاوتی همسر، احساس ناامنی و خلأ عاطفی، بازگشت به روابط قبلی، رابطه طولانی و یکنواخت، ترس از خیانت، روابط زناشویی سرد و یکنواخت، نبود نقاط مشترک، بیماری و جلب توجه و ماجراجویی از جمله مهم‌ترین دلایل گرایش زوجین به خیانت محسوب می‌شود در نگاه مذاهب مختلف، «خیانت» فعلی حرام قلمداد شده و ارتکاب آن از سوی هر فردی (زوج و زوجه) با کیفر و جزای سنگین همراه است.»

در این بخش از کتاب به قانون حمورابی نیز اشاره کرده‌اید، ادامه این مبحث را نیز از کتاب شما می‌آوریم زیرا نشان‌دهنده نگاه دقیق و همه جانبه مولف به موضوعات است. پیداست در این رابطه حتی به متون باستانی نیز توجه کرده‌اید.
«از بعد تاریخی نیز حتی در قدیمی‌ترین قوانین بشری مثل قانون حمورابی برای کسانی که مرتکب جرائم خانوادگی شوند مجازات سختی پیش‌بینی شده بوده است؛ مثلاً زنی که به شوهرش خیانت می‌کرد یا مردی که به زنش خیانت می‌کرد به مجازات حبس، تبعید و شلاق محکوم می‌شد که این موارد بسته به نوع جرم و کیفیت آن تقسیم‌بندی‌های متفاوتی داشته است. این مجازات در مواردی منجر به صدور حکم مرگ برای مجرم می‌شده است اما تمام شواهد و بررسی‌ها نشان از قبیح دانستن فعل خیانت در تاریخ زندگی بشر دارد و در ادوار مختلف تاریخ شکل و نوع و مجازات آن تفاوت‌هایی داشته است. البته نگاه قانون به خیانت بسته به نوع آن متفاوت است. خیانت‌هایی که روحی هستند و خیانت‌های جسمی نیز بر اساس فعل رخ داده مجازات متخلفی دارند و برای خیانت‌های منجر به زنا مجازات سخت‌گیرانه‌ای وضع شده است. هر چند در آخرین اصلاحات قانون مجازات اسلامی، سنگسار به عنوان سخت‌گیرانه‌ترین مجازات برای روابط نامشروع منجر به زنا حذف شده است و البته برای آن مجازات‌های جایگزین در نظر گرفته شده است.»


این موضوعی که از کتاب مطرح کردید، تامل‌برانگیز است. چه طور شد که به فکر نوشتن «آیین دادرسی خانواده» افتادید؟
با توجه به این‌که درسی با همین عنوان در مقطع ارشد تدریس می‌کردم و منابع کامل در این موضوع خیلی کم بود و یا منابع کاملی که درخور این موضوع گسترده باشد وجود نداشت، تصمیم به نوشتن این کتاب گرفتم. در آن زمان منبعی نتوانستم به دست آورم که بتوانم دانشجویان را به آن ارجاع دهم و همین انگیزه خوبی بود تا با توجه به اهمیت موضوع تالیفی در این راستا داشته باشم.

برای کتاب خود چند فصل در نظر گرفته‌اید؟
کتاب شامل پنج فصل است.

از چه منابعی در نگارش آن بهره برده‌اید؟
از بیش از ۱۵۰ منبع فقهی و حقوقی معتبر استفاده کردم تا کتابی ارائه دهم که در ابتدا برای خودم رضایت‌بخش باشد. تا چه قبول افتد و چه در نظر آید!

بخش دیگری از کتاب را معرفی می‌کنید؟
بله. «بدیهی است برای تأمین مصالح خانواده، نه‌تنها مقررات ماهوی، بلکه مقررات شکلی حاکم بر رسیدگی به اختلافات و دعاوی خانوادگی و قواعد حاکم بر اجرای احکام صادر شده در این رابطه، باید از منطق مناسب برای نیل به اهداف پیش‌گفته برخوردار باشد. در این راستا، قانون‌گذار جمهوری اسلامی ایران به تصویب قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ پرداخته است. این جستار در صدد است به این مسئله اساسی پاسخ گوید که قانون جدید چه نوآوری‌ها و قواعد تازه‌ای در عرصه قواعد شکلی حاکم بر رسیدگی و اجرای احکام مربوط به خانواده به ارمغان آورده است.»
این بخش در صفحه ۱۳۵ کتاب قرار دارد.
تحقیقاتی که برای تالیف کتاب در نظر گرفتید و از ۱۵۰ منبع معتبر فقهی و حقوقی بوده، چگونه بوده است؟
تحقیقاتم توصیفی تحلیلی بود، با ابزار کتابخانه.

مخاطب اصلی این کتاب چه کسانی هستند، به عبارت بهتر این کتاب برای چه کسانی کاربرد دارد؟
دانشجویان رشته حقوق فقه، حقوق و مطالعات خانواده، و به طور کلی برای تمامی کسانی که دغدغه اصلاح و تکمیل قوانین خانواده را دارند می‌تواند کاربرد داشته باشد.

هدف شما از نگارش این کتاب چه بوده است؟
پاسخی را که در پیشگفتار کتاب در این باره آورده‌ام در این‌جا بازگو می‌کنم، و آن این‌که: «نظر به اهمیت خانواده و دعاوی مربوط به آن و ضرورت تخصص و تجربه و حذف تشریفات دست و پا گیر دادرسی و رعایت جنبه‌های اخلاقی و اجتماعی، در رسیدگی به این گونه دعاوی، در بسیاری از کشورها دادگاه خانواده جهت رسیدگی به دعاوی خانوادگی تاسیس شده است. چشم انداز حقوق خانواده در قانون جدید هدف نگارش این مبحث می‌باشد.»
«آیین دادرسی خانواده» نسبت به کتاب‌های مشابه خود در بازار کتاب که از نظر موضوع و محتوا مشابه است، چه ویژگی و مشخصه‌ای دارد؟
مزیت و هدف اصلیتحقیقاتم در رابطه با نگارش این کتاب، توجیه ضرورت تدوین آیین دادرسی ویژه محاکم خانواده، به صورت یک مجموعه منسجم است. امیدوارم هدفی که مد نظر داشته‌ام به راستی محقق شده باشد، البته این را صاحب‌نظران و منتقدان بهتر می‌دانند.

بخش دیگری از کتاب را برای آشنایی بیشتر ما با کتاب معرفی کنید.
بریده‌ای را از صفحه ۱۴۰ کتاب در نظر گرفته‌ام که ارائه می‌کنم. «اصولاً رسیدگی به هر دعوی تابع تشریفات آیین دادرسی است. لیکن در خصوص دعاوی خانوادگی با توجه به اقتضائات خاص، قانون‌گذار جدید در ماده ۸ قانون حمایت خانواده از رسیدگی در دادگاه خانواده بدون رعایت تشریفات آیین دادرسی مدنی سخن گفته است. البته به موجب ماده ۸ لایحه قانونی دادگاه‌های مدنی خاص مصوب ۱/۷/۱۳۵۸ نیز رسیدگی به دعاوی خانوادگی مقید به تشریفات آیین دادرسی مدنی نبود. لیکن با تصویب قانون دادگاه‌های عمومی و انقلاب در سال ۱۳۷۳ و ایجاد صلاحیت عام برای دادگاه‌های عمومی که دعاوی خانوادگی را نیز در بر می‌گرفت، این سؤال مطرح گردید که آیا رسیدگی به دعاوی خانوادگی مقید به تشریفات آیین دادرسی است یا خیر؟ در پاسخ به این سؤال اختلاف نظر بین حقوق‌دانان پدید آمد. برخی بدین استناد که دادگاه‌های عمومی در زمینه خانوادگی جانشین دادگاه‌های مدنی خاص شده بود، همچنان معتقد به بقاء قاعده رسیدگی بدون تشریفات به دعاوی خانوادگی بودند. در حالی که برخی دیگر، با استناد به ماده ۱ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب ۱۳۷۹، قائل به لزوم رعایت تشریفات در دعاوی خانوادگی بودند. ماده ۸ قانون جدید حمایت خانواده به این اختلافات پایان داد.»

موضوعات متفاوتی را که در رابطه با خانواده مطرح می‌شود در نظر گرفته‌اید، به دلخواه خود یکی دیگر از این موضوعات را در قالب بریده‌ای دیگر معرفی کنید.
یکی از این موضوعات طلاق است. در صفحه ۲۸۱ در این‌باره آورده‌ام: «طلاق بدترین اتفاقی است که یک خانواده ممکن است با آن روبه‌رو شود؛ اما گاهی چاره‌ای جز طلاق وجود ندارد و ادامه زندگی مشترک به هیچ روشی ممکن نیست و حتی گاهی مضر است که در چنین وضعی در پیش گرفتن راه طلاق ناگزیر است. لازم به ذکر است طلاق در شرع و قوانین به دست مرد است؛ اما برای اینکه این حق موجب بی‌عدالتی نشود در شرایطی زن نیز می‌تواند تقاضای طلاق کند که در این صورت به تشخیص دادگاه، به نمایندگی از مرد صیغه طلاق جاری می‌شود. در قالب تحلیل یک رأی قصد داریم ببینیم دادگاه چطور در خصوص تقاضای زوجه برای صدور گواهی عدم امکان سازش برای جاری شدن صیغه طلاق تصمیم‌گیری می‌کند.»

مطالعه بیشتر بستن