تعیین عضو بدن زوج بعنوان مهریه زوجه

یکی از چالش‌هایی که در خصوص موضوع مهریه وجود دارد تعیین عضو بدن زوج بعنوان مهریه است که در برخی موارد در سند ازدواج قابل مشاهده می‌باشد. نکاح یک عقد غیرمالی است ولی دارای آثار مالی می‌باشد که مهمترین آن، مهریه و برای زوج یک الزام قانونی می‌باشد. قرارداد راجع به مهریه باید شرایط اساسی صحت قراردادها را داشته باشد. برای بررسی این چالش ابتدا به تعریف مفاهیم زیر می‌پردازیم.

۱- مهریه
مهریه یک الزام قانونی است که در پی نکاح به وجود می‌آید که زوج مکلف به تأدیه آن به زوجه می‌باشد. در نکاح دائم، ذکر آن از ارکان نکاح نیست حتی اگر در عقد ذکر نشود یا شرط عدم آن هم درج شود، باز هم زوج مکلف به پرداخت مهریه است ولی در نکاح موقت ذکر مهریه از ارکان آن است.
۲- مهرالمسمی
مهریه ای است که زوجین میزان آن را با توافق یکدیگر تعیین می کنند.
۳- مهرالمثل
مهریه ای است که میزان آن را کارشناس با معیارهای قانونی تعیین م یکند و در موردی می‌باشد که مهرالمسمی در نکاح وجود نداشته باشد.

قرارداد زوجین در مورد مهریه یک قرارداد مالی تبعی است، به همین دلیل شرایط اساسی صحت معامله در مورد قرارداد مهر باید رعایت گردد که در ذیل مورد بررسی قرار گرفته است:

مالیت داشته باشد
هر چیزی را که مالیت داشته باشد، می توان به عنوان مهریه قرار داد (ماده ۱۰۷۸ ق.م). به همین جهت یکی از شرایط مهریه، مالیت داشتن است که ارزش اقتصادی داشته باشد.

موجود باشد
هر گاه مهریه عین معین باشد، می‌بایست درهنگام عقد موجود باشد. اگر مشخص گردد که آن در زمان عقد وجود نداشته است، تعیین آن بعنوان مهریه باطل می‌باشد (ماده ۳۶۱ق.م) برای مثال اگر شمش طلای مشخصی را به عنوان مهریه قرار گیرد که در حین عقد از بین رفته باشد، تعیین مهر مذکور باطل است (صفایی،۱۳۷۸، ج۱: ۱۶۹).

معلوم باشد
به موجب ماده ۱۰۷۹ قانون مدنی مال موضوع مهریه باید معلوم باشد که ضمانت اجرای فقدان این شرط بطلان مهریه است و (ماده ۱۱۰۰ ق.م) از آنجا که عضوی از اعضای بدن به عنوان مهریه تعیین شود معلوم باشد، مشکلی از این حیث ایجاد نمی کند ولی چنانچه عضو مذکور مبهم باشد، برای مثال، مهریه زن عضوی از اعضای بدن زوج بدون تعیین آن باشد، مهریه مذکور به علت مجهول بودن، باطل است (محقق داماد،۱۳۸۶: ۲۷۷).

معین باشد
مال موضوع مهریه می‌بایست معین باشد به این معنی که نمی توان یکی از دو یا چند چیز را به نحو مردد تعیین کرد؛ در جایی که مهریه به عنوان عضوی از اعضای بدن تعیین می شود، اصولاً چون مردد نیست از این حیث مشکلی ندارد برای مثال تعیین یکی از کلیه‌ها بعنوان مهریه ولی اگر مردد باشد، تردیدی در بطلان آن نیست برای مثال تعیین یکی از اعضای بدن بعنوان مهریه و چون عضوی تعیین نشده و به نحو مردد می‌باشد باطل است.

ملک شوهر باشد
در خصوص نوع رابطه انسان با اعضای بدن خود و این که آیا انسان مالک اعضای بدن خود است یا خیر و اگر مالک اعضای بدن خود است چه نوع مالکیتی دارد اجمالاً باید گفت انسان بر اعضای بدن خود مالکیت دارد که حق همه گونه تصرف در آن را در حدود قوانین و مقررات دارد و می تواند تصرفات مادی و حقوقی در آن به عمل آورد. تصرف در هر مالی با توجه به ماهیت و طبیعت آن مال و فلسفه وجودی آن امکان پذیر است و لزوماً تصرف مذکور در همه اموال به یک کیفیت نیست؛ لذا اگرچه انسان مالک اعضای بدن خود است، نمی تواند هر گونه تصرفی در آن به عمل آورد؛ فقط تصرفاتی مجاز است که به حال انسان مضر نباشد.

منفعت عقلایی مشروع داشته باشد
مال موضوع مهریه باید متضمن منفعت عقلایی مشروع باشد؛ در خصوص منفعت عقلایی اعضای بدن می توان بیان داشت با توجه به پیشرفت علم پزشکی و نیاز افراد بسیار به پیوند اعضا، عضو انسان واجد منفعت عقلایی است و مغایرتی هم با قانون ندارد؛ زیرا امروزه پیوند اعضا حیات مجددی برای گیرنده را به دنبال دارد؛ لذا صرف پیوند عضو دارای منفعت محلله است و عقلا هم آن را می پذیرند اما در مورد تعیین عضوی از اعضای بدن به عنوان مهریه لازم است بیان شود چنانچه زوجه به علت بیماری به پیوند عضو نیاز داشته باشد و پیوند آن عضو هم از نظر سایر شرایط مشکلی برای اهدا کننده به دنبال نداشته باشد، به عنوان مهریه اشکالی ندارد. همچنین مال موضوع مهریه باید مشروعیت داشته باشد به عنوان مثال نمی توان مهریه زوجه‌ای را دو کیلو بال مگس قرار داد.اگر انگیزه زوجه از تعیین عضو به عنوان مهریه، رقابت با هم نوعان خود باشد نه نیاز شخصی به علت بیماری، به استناد ماده ۹۷۵ ق.م چنین مهریه ای باطل خواهد بود؛ زیرا بر خلاف اخلاق حسنه و نظم عمومی است.

قابل تملک باشد
مهر باید قابل تملک باشد (ماده ۱۰۷۸ ق.م). اعضای بدن انسان قابلیت تملک را دارند؛ لذا از این نظر مشکلی در خصوص تعیین عضوی از اعضای بدن به عنوان مهریه ایجاد نمی شود مگر این که به دلیل دیگری تعیین مهریه مذکور باطل باشد.

قدرت بر تسلیم داشته باشد
موضوع مهریه باید این قابلیت را داشته باشد؛ لذا در صورتی که مهریه مقدور التسلیم نباشد، مهریه مذکور باطل است. در خصوص تعیین عضوی از اعضای بدن به عنوان مهریه باید قائل به تفکیک شد. اعضای رئیسه و غیررئیسه. برخی از اعضای غیررئیسه که جدا کردن آن عضو ضرری برای فرد به دنبال نداشته باشد را می توان به عنوان مهریه تعیین کرد مثل کلیه. در خصوص اعضای رئیسه که تعیین آن به عنوان مهریه ممنوع است مثل بینی یا قلب. از این حیث هم قابلیت تعیین به عنوان مهریه را ندارد؛ زیرا در این صورت قدرت بر تسلیم مهریه وجود ندارد. بنابراین چنین مهریه ای باطل است. مرحوم دکتر شهیدی در خصوص معامله اعضایی از بدن که قطع آن موجب نقص یا اختلال در سلامت صاحب در مورد قطع عضو و ایجاد صدمه و نقص بر بدن به وسیله آن باشد، فرموده است صاحب بدن، در قانون حکمی به نظر نمی رسد اما در مراجعه به منابع فقهی، تردیدی در ممنوعیت اضرار به نفس، باقی نمی ماند. با توجه به این که قطع عضو در مواردی که موجب نقص یا مخاطره برای سلامت انسان باشد، از نظر فقهی به عنوان منبع اقتباس مقررات قانونی، ممنوع است، معامله عضو مزبور و انتقال آن به غیر محکوم به بطلان خواهد بود؛ زیرا تسلیم مورد معامله قانونا غیر مقدور است و غیرمقدور شرعی مانند غیر مقدور عقلی است مانند فروش قرنیه چشم انسان زنده (شهیدی،۱۳۷۷: ۳۵۰).
در صورتی تعیین اعضای بدن به عنوان مهریه صحیح است که اولاً قطع آن عضو ضرری برای‌دهنده عضو به دنبال نداشته باشد؛ ثانیاً گیرنده عضو به علت بیماری به آن نیاز داشته باشد و ثالثاً چنانچه انگیزه زوجه از تعیین عضوی از اعضای بدن به علت دیگری مانند جنبه رقابتی باشد، به علت مغایرت آن با اخلاق حسنه و نظم عمومی، چنین مهریه ای باطل است (ماده ۹۷۵ ق م).

از مجموعه مطالب فوق نتایج زیر به دست می آید:
۱- تعیین عضوی از اعضای بدن به عنوان مهریه در مورد اعضایی که تولید می شوند یا قطع عضو ضرری را برای اهدا‌کننده آن عضو به دنبال ندارد، در صورتی که زوجه به آن عضو به علت بیماری نیاز داشته باشد، صحیح است.
۲- تعیین اعضایی که قطع آن، موجب مرگ یا نقص عضو و ضرر جبران ناپذیر برای اهدا‌کننده می شود، به عنوان مهریه باطل است.

منابع
۱_ شهیدی، مهدی (۱۳۷۷). تشکیل قراردادها و تعهدات،‌ تهران، نشر حقوقدان.
۲_ صفایی، سیدحسین و اسدالله امامی (۱۳۷۸). حقوق خانواده، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
۳_ محقق داماد، سیدمصطفی (۱۳۸۶). بررسی فقهی حقوق خانواده، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی.
۴_ نیک نژاد، جواد (۱۳۹۵). وضعیت فقهی حقوقی تعیین اعضای بدن به عنوان مهریه، فصلنامه علمی ترویجى فقه و حقوق خانواده (نداى صادق)، سال بیست و یک، بهار وتابستان۹۵، شماره ۶.

مطالعه بیشتر بستن