گنجینه و اسناد شاه‌عباس در بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی

لیلاجعفری: گاهشمار خورشیدی، روز چهارم امرداد را به عنوان بزرگداشت شیخ صفی‌الدین اردبیلی بر خود دارد. این بقعه تاریخی همان‌طور که از نامش پیداست در استان اردبیل واقع شده و از میراث فرهنگی این استان به شمار می‌رود. به همین منظور به سراغ پژوهشگری که نه تنها به آثار کهن استان اردبیل واقف است که تحقیقات و پژوهش‌های بسیاری درباره این بقعه انجام داده است رفته‌ایم.

دکتر حسن یوسفی که در رشته باستان‏شناسی دوره اسلامی تحصیل کرده است محقق فرهنگ و تمدن اسلامی سرزمین‌مان به شمار می‌رود.
این باستان‌شناس، پژوهشگر برگزیده استان اردبیل در سال‌های ۱۳۸۴ و ۱۳۸۶ بوده به دلیل تالیف کتاب «هنرهای شیعی در مجموعه فرهنگی و تاریخی شیخ صفی‏الدین اردبیلی»، مولف برگزیده چهاردهمین کتاب فصل ایران در ۱۳۸۹ شناخته شده است.
خود، پرفروغ‌ترین افتخارش را نقشی می‌داند که به عنوان کارشناس اصلی در تهیه متن علمی معماری و تحولات باستان شناسی پرونده ثبت جهانی بقعه شیخ صفی‏الدین اردبیلی بر عهده داشته و بدون چشمداشتی به منظور تکمیل و تسریع ثبت این اثر مذهبی، عصاره تحقیقات علمی بیش از یک دهه‌ی خود را در اختیار میراث فرهنگی گذاشته است.
«باستان شناسی و تاریخ هنر بقعه شیخ صفی‏الدین اردبیلی»، «روضه وحید آفاق»، «چینی‏ها و اسناد بقعه شیخ صفی‏الدین اردبیلی»، «تجلی هنر عرفانی در بقعه شیخ صفی‏الدین اردبیلی، تهران- لندن، مرکز تحقیقات و مطالعات شیخ صفی‏الدین اردبیلی و آکادمی مطالعات ایرانی لندن»، «هنرهای شیعی در مجموعه تاریخی و فرهنگی شیخ صفی‏الدین اردبیلی» از کتاب‌هایی است که نام دکتر یوسفی را به عنوان مولف بر جلد خود دارد. آخرین کتاب نامبرده در سال ۱۳۸۹ کتاب برگزیده چهاردهمین دوره کتاب فصل جمهوری اسلامی ایران بوده است. این تالیفات در کنار چاپ ‌ده‌ها مقاله علمی- پژوهشی در زمینه میراث جهانی مجموعه مذهبی صفی‏الدین اردبیلی و به زبان‌های فارسی و انگلیسی ملی و بین المللی است که برگزیده شدن برخی از آنان در کارنامه علمی این باستان‌شناس به چشم می‌خورد.
از این رو با وی درباره مشاهده موارد حقوقی به جا مانده در آثار باستانی اردبیل و به‌ویژه آثار حقوقی مربوط به بقعه شیخ‌صفی‌الدین اردبیلی به گفت‌وگو نشسته‌ایم. با هم گفت‌وگوی «حامی‌عدالت» را با دکتر حسن یوسفی می‌خوانیم.

با توجه به این که پژوهش بیش از پنج طرح باستان‌شناسی «۱. گمانه‏زنی تپه باستانی شکرلو شهرستان مغان، ۲. گمانه‏زنی تپه نادری، شهر اصلاندوز، پارس آباد، استان اردبیل، ۳. گمانه‏زنی باستان‏شناختی در محوطه تاریخی خانه ثبتی مروج، ۴. کاوش‏های باستان‏شناختی در محوطه تاریخی بقعه شیخ صفی‏الدین اردبیلی، ۵. کاوش در محوطه باستانی مسجد جامع عتیق اردبیل، شهر اردبیل در محوطه‌های باستانی استان اردبیل» را در بین سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۸ به عهده داشته‌اید، چه نتیجه‌ای حاصل شده است؟ قدیمی‌ترین آثار کهن این استان مربوط به چه زمانی است؟
در ارتباط با قدیمی‌ترین آثار و بقایای تمدنی شناسایی شده استان اردبیل و تاریخ شکل‌گیری شهر اردبیل، مرکز استان، باید گفت که بر پایه تحقیقات باستان‌شناسان روسی و ایرانی که در سال ۱۳۸۶ انجام شد، قدیمی‌ترین سنگ افزارهای عصر پارینه سنگی در استان اردبیل با قدمت بیش از یک میلیون و دویست هزار سال از کناره حوضه‌ی رودخانه قزل اوزن شهرستان کوثر کشف شده است. ضمن آن که آثار فرهنگی عصر موسترین نیز توسط این هیات از شهرستان مشکین شهر به دست آمده است.
همچنین مطالعات انجام گرفته نشان دهنده‌ی شکل‌گیری شهر اردبیل یا آرتاویل در دوره‌های پیش از اسلام است. مطالعات باستان‌شناختی اندک صورت گرفته در محدوده فعلی شهر اردبیل از وجود بقایای فرهنگی دوره مفرغ (۳۰۰۰-۱۵۰۰ ق. م) همزمان با شکل گیری شهرها و آغاز شهرنشینی است. البته باور بر این است که در آینده با توسعه مطالعات و کاوش‌های باستان‌شناختی تاریخ دقیق حضور جوامع انسانی در دشت و شهر اردبیل و نقاط تاریک تمدنی این شهر روشن شود.
وجود ده تپه و محوطه باستانی در محدوده شهر اردبیل که مهم‌ترین آن‌ها تپه باستانی جمعه مسجد در دل بافت تاریخی شهر است که با مساحتی نزدیک ۱۰۰ هکتار متر مربع، از جمله نشانه‌های بارز تمدنی و تداوم حیات اجتماعی شهر از عصر مفرغ تا دوره معاصر است. افزون بر آن، یادمان‌های معماری دوره اسلامی شهر اردبیل؛ بازار بزرگ تاریخی اردبیل و مسجد جامع عتیق اردبیل و تشکیلات مذهبی و آموزشی شیخ صفی الدین اردبیلی معروف به بقعه شیخ صفی به ترتیب در دوره‌های سلجوقی و ایلخانی از اهمیت سیاسی و فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی و بازرگانی اردبیل در دوره‌های مورد نظر حکایت دارد. در این میان، میراث جهانی مجموعه مذهبی شیخ صفی‌الدین اردبیلی نه تنها از جنبه‌های هنری و مذهبی مهم است بلکه یادآور احیا هویت تاریخی ایران و نهضت تثبیت شیعه توسط سلسله صفوی به شمار می‌رود.

نشانه‌های مالکیت حقوقی دوره اسلامی، در میراث جهانی مجموعه مذهبی شیخ صفی‏الدین اردبیلی چیست؟
بحث در ارتباط با مهر و حقوق مالکیت در مجموعه مذهبی شیخ صفى‏الدین اردبیلی از جمله مباحث مهم دوره اسلامی تاریخ ایران است. این مجموعه با در اختیار داشتن اشیاء متعدد منقول ممهور وقفی شهریاران صفوی و شخصیت‌های سیاسی و مذهبی در زمره نفیس‌ترین مراکز هنری، فرهنگی و تاریخی جهان اسلام و ایران به شمار می‌رود. پادشاهان صفویه نه تنها از بزرگ‌ترین سرمایه‌داران زمان خود به شمار می‌رفته‌اند، بلکه برخی از آنان از جمله شاه طهماسب و شاه عباس از مجموعه‌داران بزرگ اشیاء نفیس هنری و فرهنگی و تاریخی بوده‌اند.

سرنوشت این مجموعه‌ها چه شده است؟
شاه عباس «کتاب‌های فارسی خود را که شامل نسخ مصوری مثل شاهنامه و دیوان‌هایی چون دیوان خطایی (تخلص شاه اسماعیل) بود، به مقبره‌ی شاه صفی در اردبیل اهدا کرد. علاوه بر این، تمامی ظروف چینی نفیس چینی خانه‌ی سلطنتی وقف مقبره شیخ صفی شد. این تقسیم، نمادی از معانی متفاوت این دو مکان از دید شاه عباس است. مشهد با آن تاریخچه و ارتباط آن با آیین شیعه، انتخابی بدیهی برای جای دادن کتب و ظروف نفیس اهدا شده به چینی‌خانه‌ی جدید، مجموعه‌ی خود به آن، بر جنبه‌ی دیگری از گشاده دستی شاهانه تأکید می‌کرد که همانا جمع‌آوری آثار هنری و حمایت از کارگاه‌های هنری بود.

مالکیت این آثار دارای چه حقوقی بوده است؟
به طور کلی، مجموعه مذهبی شیخ صفى‏الدین اردبیلی با دو دوره معماری عمده؛ عصر شیخوخیت و دوره حکومت صفویان، از سه جنبه مهم مالکیت حقوقی در میان یادمان‌های تاریخی فرهنگی ایران بی‌نظیر است. این جنبه‌ها را می‌توانم در مواردی که نام می‌برم، تقسیم کنم.

هر سه مورد را بفرمایید.
الف. مالکیت بیش از هزار کتاب و نسخه خطی وقفی با مهر شاه عباس و دیگر اشخاص سیاسی و مذهبی یکی از غنی‌ترین کتابخانه‌های کهن ایران در زمینه نسخ خطی؛ دیوان اشعار و تاریخی شمرده می‌شده است. بر روی اغلب کتب کتابخانه شیخ صفی اثر مهری به سجع آستانه متبرکه صفیه صفوی دیده می‌شود.
به عبارتی، شاه عباس کتاب‌های فارسی خود را که شامل نسخ مصوری مثل شاهنامه و دیوان‌هایی چون دیوان خطایی (تخلص شاه اسماعیل) بوده را به مقبره‌ی شاه صفی در اردبیل اهدا کرده است.

جالب است، بنابراین این مهرها سند مالکیت و تاییدی بر اهدای این آثار بوده است. درباره موارد دیگر بگویید.
ب. مالکیت بیش از ده‌ها وقف‌نامه، اجاره‌نامه، استفتا، استسها، قرارنامه، فرمان، مبایعه‌نامه، فرامین حکومتی، وکالت‌نامه، مصالحه‌نامه و هبه‌نامه از قدیمی‌ترین مراکز بایگانی ایران و جهان اسلام قلمداد می‌شود؛ به طوری که با وجود تعلق معماری زاویه و بقعه شیخ صفى‏الدین اردبیلی به سده‌ی هشتم هجری، وجود نمونه وقف‌نامه‌های کهن فارسی و عربی متعلق به نیمه اول سده چهارم هجری از اهمیت والای این مرکز مذهبی است. تعدادی از این اسناد وقفی با مهر سلاطین ایلخانی و بیش ترشان با مهر شهریاران صفوی مخصوصاً شاه عباس کبیر محکوک شده است.

این‌طور که به نظر می‌رسد، این مجموعه‌ها خود قابلیت برپایی یک موزه را داشته است!
ج. مالکیت بیش از ۱۲۲۱ ظرف چینی و مجموعه‌ای از جواهرات و اشیای زینتی زرین و سیمین به عنوان یکی از نخستین موزه‌های ایران و جهان در عصر شاه عباس قلمداد می‌شود. طبق گزارش مورخان عصر صفوی، شاه عباس تعداد ۱۱۶۲ قطعه ظرف چینی، فنجان‌های یشم و جید یمنی را به بقعه شیخ صفی وقف کرد.

این آثار چه سرنوشتی داشته‌اند؟
۸۰۵ قطعه از این ظروف هم اکنون در موزه ملی ایران باستان نگهداری مى‏شود. اقلام وقفی شهریار صفوی شامل ظروف زرین و مسی، فرشینه‌های کوچک و بزرگ، قالیچه‌ها و هم چنین اشیا طلایی، مسی و عقیق یمانی ناپدید شده و سه فنجان یشم و دو فرش وقف هم جدای از چینی‏های اهدایی است.
در عمارت عالی چینی‌خانه تعدادی ظروف چینی متعلق به سده‌های هشت تا ده هجری نگهداری مى‏شد که توسط امپراطوری چین به شاه عباس کبیر هدیه شده بود. شاه عباس اول نیز به خاطر ارادت خاصی که به مقبره‌های اجدادی خود در اردبیل داشت این اشیاء نفیس تاریخی و هنری را در سال ۱۰۲۱/۱۶۱۲ به آستان شیخ صفى‏الدین اردبیلی وقف کرد.

 

مطالعه بیشتر بستن