ادامه از صفحه قبل: 

از مهری که بر این آثار نقش بسته است بگویید، چه جمله‌ای را در بر دارد؟
اکثر ظروف دارای مهر وقف شاه عباس با عبارت؛ بنده شاه ولایت عباس بوده که توسط محمد حسین حکاک خراسانی درون یک کادر مربع کنده کاری شده‏است.
با توجه به این که اشیاء مورد اشاره در بالا از جمله اسناد وقفی بود و وقف یکی از انواع مالکیت‌های تکامل یافته در دوره صفویه بود، از منظر حقوقی اهمیت خاص داشته و در بررسی سیر تحول مالکیت مهم است.


با توجه به اهمیت وقت در اسلام، مالکیت حقوقی این آثار در آن زمان چگونه بررسی می‌شود؟
مقدس بودن وقف در اسلام، دست اندازی به اموال موقوفه را حرام دانسته است. البته این موضوع تا زمان حکومت صفویان مورد توجه قرار گرفت چرا که بعد از سقوط صفویه شاهد بی‌توجهی به حقوق مالکیت اسناد و اشیاء سه گانه مورد اشاره بالا و مصادره و و ایلغار اموال منقول وقفی مجموعه مذهبی اردبیل توسط برخی از حاکمان وقت، مخصوصاً اشغالگران عثمانی و روسی هستیم.

این آثار مصادره شده هم‌اکنون در کجا نگهداری می‌شود؟
داستان سرگذشت اسناد و اموال وقفی بقعه بعد از پایان دولت صفوی از جمله تراژدی‌های فرهنگی، تاریخ ایران قلمداد می‌شود. چرا که این اموال با بیش از ۴۰۰ سال تاریخ امن و درخشان با از بین رفتن دولت متمرکز صفوی با سرنوشت سیاه مواجه گردید. به عبارتی، بخش زیاد اموال وقفی اردبیل در دو دوره تاریخی؛ اولین بار همزمان با اشغال شهر اردبیل توسط قوای عثمانی در ۱۱۴۷ ق/ ۱۷۵۸ م و بار دیگر مقارن با تهاجم و تصرف شهر توسط قشون روس در جمادی الاخر ۱۲۴۳ ق/ ۱۸۲۸ غارت و به ایلغار برده شد.

سندی بر اثبات این گفته وجود دارد؟
بخشی از سیاهه‌های مجموعه همزمان با اشغال اردبیل توسط عثمانی‌ها منتقل شده و هم اکنون در دفاتر سلطنتی موزه سلطنتی توپ قاپو سرا نگهداری می‌شود.
هم چنین در دسامبر ۱۸۲۷ قشون روسیه تزاری به فرماندهی ژنرال فیلد مارشال ایوان فئودورویچ پاسکویچ سردار معروف روس در جنگ با ایران(۱۲۲۷/۱۸۱۲ و ۱۸۲۶ تا ۱۸۲۸)، پس از شکست دادن نیروهای ایرانی شهرهای تبریز و اردبیل را به تصرف در آورد. طبق گزارش زاره تعداد ۱۶۰ جلد از نفیس‌ترین کتب خطی را روس‌ها تحت فرماندهی پاسکویچ در ۲۶ جمادی الاخر ۱۲۴۳/ ۲۵ ژانویه ۱۸۲۸ سرقت برده و به کتابخانه تزار در سنت پطرزبورگ بردند. فرمانده قشون روس در زمان اشغال اردبیل عکسی هم، به رسم ایلغار آثار هنری و تاریخی بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی به همراه چند نظامی گرفت.

هیچ‌گاه اقدام و تلاشی برای بازپس‌گیری این اموال از سوی ایران انجام نشد؟
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در اوت ۱۹۹۱ و علاقمندی جمهوری اسلامی ایران به پی گیری و بازپس گرفتن قسمتی از میراث فرهنگی ایران در روسیه دفتر مطالعات و بین‌المللی وزارت امور خارجه هیئتی را از اداره‌ی انتشار اسناد این دفتر مأمور بررسی و تحقیق درباره کتاب‌های کتابخانه بقعه مضبوط در کتابخانه سالتیکف شدرین (یا شچدرین) در سن پطرزبورگ نمود. این کتابخانه که پس از کتابخانه کنگره‌ی آمریکا و لنینگراد در مسکو سومین کتابخانه معتبر جهان است، پس از فروپاشی شوروی به کتابخانه ملی روسیه تغییر نام داد، هیات مذکور سرانجام پس از مذاکرات متعدد موفق شد قراردادی را در زمینهی اخذ میکروفیلم و کپی کتاب‌های مورد نظر با مسئولین کتابخانه مذکور منعقد نماید.

سندی وجود دارد که مالکیت ایران را بر آن کتاب‌ها
اثبات کند؟
بیش‌تر کتاب‌های وقفی بقعه که به روسیه منتقل شده در روی صفحه اول همه آن‌ها یادداشتهایی حاکی از نام واقف و تاریخ وقف به شرح ذیل درج شده است: «وقف کرد این کتاب را کلب آستانه علی ابن ابی طالب علیه السلام، عباس الصفوی بر آستانه منوره شاه صفی علیه الرحمه که هر که خواهد بخواند. مشروط برآن که از آستانه بیرون نبرد و هر که بیرون برد شریک خون امام حسین علیه التحیه و السلام بوده باشد.» جالب آن که تصویر کتاب‌هایی که به وزارت امورجه کشورمان تحویل داده شده فاقد جمله وقف است. بدین صورت که روی مهر وقف در زمان تهیه تصویر استتار شده ‏است.

اهمیت مجموعه اسناد بقعه‌ی شیخ صفى‏الدین اردبیلی بیشتر از چه نظر است، آیا افراد حقوقی وقت، آن‌ها را نوشته‌اند؟
این اسناد از چند منظر مهم به نظر می‌رسند. این اسناد، حاوی نمونه خطوط رجال عصر؛ قاضیان، کاتبان و گواهان اسناد در ارتباط با مالکیت است. چنان چه تعدادی از مبایعه‌نامه‌ها با داشتن بیش از ۲۰ اثر مهر از گواهان بر اهمیت موضوع مالکیت دلالت دارد.
این اسناد از نظر نوع، محتوی، مضمون به چند دسته تقسیم می شود. ویژگی اصلی اسناد مذکور را می‏توان در قدمت، تعداد بسیار و مجموعه بودن آن، یعنی تعلق همه اسناد به یک حوزه‌ی جغرافیایی و وجود ارتباط بسیار میان اسناد دانست.

تعداد این اسناد حقوقی و زمان ثبت آن‌ها مشخص است؟
تعداد کل اسناد شناخته شده‌ی متعلق به بقعه، حدود ۸۰۰ سند است که حدود ۵۸۰ سند متعلق به پیش از قرن ده هجری است. غیر از یک سند رونشت کهن متعلق به سال ۳۴۰/۹۵۱ و یک مثال(فرمان) مربوط به اوقاف خانقاه مسعود بن دوستویه(که متأسفانه تاریخ آن محو شده، اما با توجه به نوع خط و کاغذ و نیز ارتباط مضمونش با سند رونوشت ۳۴۰، ظاهراً متعلق به ابتدای قرن پنجم است)، کهن‌ترین سند اصیل(غیر رونوشت) و تاریخ دار متعلق به سال ۵۱۷/۱۱۲۳ است. از اسناد متعلق به سده ی هفتم هجری قمری، حدود ۷۰ سند، سده ی هشت هجری حدود ۴۵۰ سند، و سده ی نه هجری، ۴۵ سند در این مجموعه وجود دارد.
وجود حدود هفتاد سند دیوانی متعلق به دوره‌ی ایلخانی و نیز سه سند دیوانی اصیل پیش از دوره‌ی مغول- که متعلق به اتابکان ایلدگزی است، از اسناد ارزشمند این مجموعه به حساب می‌آیند.

این اسناد بیشتر چه موضوعاتی را دنبال می‌کنند؟
موضوعات یاد شده در این اسناد عبارت هستند از: درآمد و مصارف موقوفات آستانه (حمام ها، عمارت‌ها، مزارع و مواضع و تعمیرات) خرید املاک و روستا و آسیا و مزرعه توسط متولیان و وکلای آستانه از درآمدهای حاصل از موقوفات برای آستانه، اجارهنامه‌ها، نذورات، حق‌التولیه‌ها، مقرری‌های مشایخ، خادمان، حافظان، تحویلداران، صوفیان، حق‌التدریس مدرس، کتابدار و صحاف، حقوق معالجه‌ی بیماران، مخارج اطعام و دیگر مایحتاج بقعه، فراش‌خانه، حق‌التحریر و هزینه‌های کاغذ، مرکب، دفتر و سیورغال‌ها.

در موزه ملی ایران در پایتخت کشور، می‌توان اموال تاریخی و فرهنگی مجموعه مذهبی شیخ صفى‏الدین اردبیلی را مشاهده کرد؟
بیش از ۱۷۷۳ شئ و سند بقعه شیخ صفى در دوره‌های قاجار و پهلوی به موزه ملی ایران منتقل شد. اموال تاریخی و فرهنگی مجموعه مذهبی شیخ صفى‏الدین اردبیلی بخش مهمی از میراث فرهنگی و تاریخی ایران را در موزه ملی ایران باستان را به خود اختصاص می‌دهد. همزمان با شروع به کار موزه ایران باستان در اوایل دهه ۱۳۱۰ یکی از دو تالار اصلی آن به آثار نفیس بقعه اردبیل اختصاص یافته به تالار اردبیل معروف گشت. چنان که از تعداد ۶ هزار اموال فرهنگی و تاریخی موجود نگهداری شده در موزه ملی ایران باستان در دو سه دهه اخیر تعداد ۱۷۷۳ شئ به بقعه شیخ صفى‏الدین اردبیلی تعلق دارد.
اموال بقعه منتقل شده به موزه ایران باستان نه تنها از نظر نفاست بلکه از منظر حجم و تعداد نیز یکی از گنجینه‌های ارزشمند تمدن و فرهنگ ایران محسوب مى‏شود.


درباره اهدایی‌های شاه عباس به جد بزرگوارش بگویید و اهمیتی که برای او داشته است. با این توضیح درک بیشتری از اهمیت به تاراج رفتن آن‌ها به دست روس‌ها و مغول‌ها پیدا می‌کنیم.
مجموعه نفیس تاریخی چینی‏های آبی و سفید و سنگینه و یشم و عقیق اردبیل، یکی از غنی‌ترین و بزرگ‌ترین مجموعه‌های جهان از نظر تنوع، تعداد و طبیعت پردازی در هنر سفالگری است. که شاه عباس بعد از بازپس گرفتن آذربایجان از عثمانی‌ها در ۱۰۲۷ ق و برقرار کردن صلح و آرامش در نواحی شرقی و غربی کشور تصمیم گرفت بخش زیادی از املاک و مستغلات خود را به آستانه‌های مقدس مشهدالرضا و بقعه جدش شیخ صفى‏الدین در اردبیل وقف کند. به عبارتی، کتب قرآنی و عربی را به آستان قدس رضوی در مشهد و مجموعه کتاب‌های فارسی، تاریخی، ادبی و دیوان اشعار و همچنین ظروف چینی، فلزی (زرین و سیمین و مسی و برنجی) و پارچه را وقف مقبره جد خویش نمود.
کارل. جی، دوری محقق برجسته هنرهای اسلامی در خصوص اهمیت کلکسیون ظروف چینی مجموعه تاریخی شیخ صفى‏الدین اردبیلی نوشته؛ در این اثر بزرگ‌ترین کلکسیون چینی آلات دوره‌های قبل از صفوی اهدائی امپراطور چین به شاه عباس بزرگ،که بسیاری از آنها حتی در قصرهای سلطنتی وجود نداشت، نگهداری مى‏شد.
مجموعه چینی‏های بقعه شیخ صفى‏الدین اردبیلی، جزو بزرگ‌ترین و منحصر به فردترین مجموعه‌های دنیا محسوب مى‏شود. این مجموعه در واقع سه قرن تداوم چینی سازی در چین را نشان می‌دهد که شامل چینی‏های آبی و سفید، سفید یکرنگ، لاجوردی یکرنگ، زرد یکرنگ، رنگارنگ، قهوه‌ای و سلادن هستند. در پشت بعضی از ظروف چینی دوره مینگ مارک چینی وجود دارد که اغلب نام امپراتور است.

اثر مهر شاه‌عباس بر این چینی‌ها چه مضمونی دارد؟
اثر مهرشاه عباس بر روی ظروف حاوی متن جمله‌ی «بنده، شاه ولایت عباس وقف بر آستان شاه صفی نمود» است. یادآوری می‌کنم که آثار مهر وقف شاه عباس بر روی اشیا، یکی از دلایلی است که ارزش فرهنگی تاریخی این مجموعه را دو چندان کرده است و در واقع تأییدی بر اصل بودن این آثار گذاشته است. نوع خط داخل متن که مربوط به دوره صفوی است، بر سبک نشانه میراث فرهنگی امروزی نیز تاثیر گذاشته است.
علاوه بر آسیب‌ها و غارت‌های داخلی، تعداد زیادی از موقوفات بقعه، آن چه که از دستبرد زمانه و حملات و غارت‌ها و سرقت‌ها باقی مانده بود، تا مدت‌ها در کف چینی‌خانه به صورت ترک خورده و شکسته نگهداری مى‏شدند تا این که در ۱۳۰۶ خورشیدی به دستور سید عبدالرحیم خلخالی از اشیای باقی مانده صورت برداری شد.
در ۱۳۱۴ نیز این آثار توسط کارشناسان و نمایندگانی از طرف دولت بررسی و صورت جلسه شد. سپس اشیا را در صندوق‌های مخصوصی قرار دادند و در صندوق‌ها را پلمپ کرده، به تهران منتقل کردند.

مطالعه بیشتر بستن