بررسی «حبس انفرادی از دیدگاه اسلام» در یک کتاب

لیلا جعفری: «…قانون‌گذار در مادّه ۴ آیین‌نامه ممنوعیّت تشکیل بازداشتگاه‌های اختصاصی، یکی از ادلّه مشروعیّت حبس انفرادی از باب حکم ثانویّه را اضطرار دانسته و…». این جمله بخشی از صفحه ۱۶۰ کتاب «حبس انفرادی از دیدگاه اسلام» را تشکیل می‌دهد؛ کتابی که به قلم دکتر محمد حسن نجاری نوشته شده و به همت مجمع علمی و فرهنگی مجد، به چاپ و نشر رسیده است. کتاب حقوقی یادشده، ۲۴۱ صفحه دارد و در شناسنامه خود موضوع زندان را دنبال می‌کند. شمارگان این کتاب در چاپ نخست خود در نیمه ابتدایی سال ۱۴۰۰ نسخه است و با قیمت پشت جلد ۷۵هزار تومان فروخته می‌شود. از دکتر نجاری که فارغ التحصیل مقطع دکترای تخصصی رشته فقه و مبانی حقوق است، چندین مقاله تخصصی از جمله «درنگی در روایی حبس انفرادی» نیز منتشر شده است. چاپ اخیر کتاب وی با موضوع قابل تاملی که دنبال می‌کند، موجب شد تا با او به گفت‌وگو بنشینیم. با هم حاصل گفت‌گوی «حامی‌عدالت» را با این مدرس دانشگاه و پژوهش‌گر عرصه حقوق می‌خوانیم.

نوشتن کتاب چند وقت طول کشید؟
این کتاب در واقع حاصل پژوهش‌های بنده جهت اخذ مدرک دکترای تخصصی رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی از دانشگاه سراسری سمنان محسوب می‌شود. می‌توانم بگویم عمده تحقیقات بنده طی سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۸ معطوف به آن بوده است.
پرسشی که به طور معمول برای مخاطبان قابل توجه است، این است که چه طور شد به فکر نوشتن این اثر افتادید؟
بنده از ابتدای ورود به دوره تحصیلات تکمیلی به موضوعات مرتبط با حقوق شهروندی و حقوق بشر علاقه‌مند بودم و در این خصوص پژوهش می‌کردم و در این میان، با افرادی که در این حوزه فعالیت علمی یا شغلی داشتند، در ارتباط بودم. به عنوان مثال، موضوع پایان‌نامه مقطع کارشناسی ارشد بنده «حقوق بزهکار از منظر فقه امامیه و حقوق ایران» بود و در آن به تبیین و بررسی حقوق متهمان و محکومان در مراحل مختلف دادرسی پرداخته بودم. در این میان، یکی از دوستان که در حوزه روان‌شناسی و روان‌پزشکی زندانیان مشغول به فعالیت بود، مباحث مربوط به آثار جسمی و روحی ناشی از قرار گرفتن اشخاص در حبس انفرادی را با بنده در میان گذاشت و همین مسئله، جرقه و پرسشی را در ذهن من ایجاد کرد.
و این پرسش چه بود؟
این بود که با توجه به ارتباط موجود میان مباحث عقلی، مسائل فقهی و نیز اصول حاکم بر رشته حقوق، آیا استفاده از رژیم زندانبانی انفرادی با مبانی فقهی و حقوقی مغایرت ندارد؟ بدین ترتیب، به صورت تخصصی به بررسی موضوع مذکور پرداخته و تلاش کردم تا تمامی جهات و جوانب این مسئله را به لحاظ فقهی و حقوقی مورد بررسی و ارزیابی قرار دهم.
کتاب چند فصل دارد؟ درباره هر فصل توضیح مختصری دهید.
کتاب مذکور از ۴ فصل تشکیل شده است. با توجه به تخصصی بودن مفاهیم و اصطلاحات مورد استفاده در رشته حقوق، فصل اول را به بیان کلیات مباحث مربوط به حبس انفرادی (از جمله مفهوم‌شناسی، شاخصه‌ها، آثار، تقسیمات و…) اختصاص دادم. در فصل دوم تلاش کردم تا مختصری از تاریخچه زندانبانی را برای مخاطبان عزیز بیان نمایم. فصل سوم به صورت تخصصی به تبیین موارد استفاده از حبس انفرادی در ایران، تشریح و تحلیل دیدگاه مشروعیت حبس انفرادی و نیز ارزیابی ادله و مستندات ارائه شده از سوی قائلین به این دیدگاه اختصاص پرداخته است. در فصل چهارم نیز توضیحاتی پیرامون دیدگاه عدم مشروعیت حبس انفرادی و ادله مُثبِت آن ارائه کرده‌ام.
از چه موارد تحقیقی و یا مصاحبه با چه اشخاصی در نگارش اثر بهره برده‌اید؟
علی‌رغم وجود محدودیت‌های جدی در انجام تحقیقات میدانی پیرامون حبس انفرادی، اینجانب ضمن مشاهده برخی از ندامتگاه اختصاص یافته به این شیوه زندانبانی، با برخی از افرادی که به اتهامات مختلف (از جمله ارتکاب جرم سیاسی) در سال‌های گذشته حبس انفرادی را تجربه کرده بودند نیز مصاحبه کردم و تلاش کردم تا به صورت کاملاً بی‌طرف و به دور از هر گونه سیاست‌زدگی از تجربیات این عزیزان جهت انجام تحقیقات خود استفاده کنم.
آیا از منابع غیر فارسی و تالیفات غیر ایرانی نیز استفاده کرده‌اید؟ در این باره چند منبع را نام ببرید و بفرمایید کدام‌یک، بیشترین کمک را به کار شما داشته است؟
با توجه به قرار گرفتن موضوع حبس انفرادی ذیل مباحث مرتبط با حقوق بشر، اسناد بین‌المللی مربوط به این موضوع از جمله «اعلامیه جهانی حقوق بشر مصوّب ۱۹۴۸ میلادی»، «قواعد حداقل استاندارد در رفتار با زندانیان مصوّب ۱۹۵۵ میلادی»، «کنوانسیون منع شکنجه و دیگر رفتارها یا مجازات‌های بی‌رحمانه، غیر انسانی یا تحقیرکننده مصوّب ۱۹۸۴ میلادی»، «قطعنامه حمایت از افراد تحت هر نوع بازداشت یا حبس مصوّب ۱۹۸۸ میلادی»، «کنوانسیون بین‌المللی حمایت از تمامی اشخاص در برابر ناپدید شدن اجباری مصوّب ۲۰۱۰ میلادی» در پژوهش حاضر مورد استفاده قرار گرفته که در این میان، به سه مورد آخر به بیش از سایر کنوانسیون‌ها استناد داشته‌ام.
تحقیقات بیشتر به چه صورت و چگونه بوده است؟
پژوهش حاضر نیز همچون بسیاری از پژوهش‌های صورت گرفته در رشته علوم انسانی، بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای صورت گرفته است. ناگفته نماند در برخی موارد (از جمله تبیین ویژگی‌ها و شاخصه‌های این شیوه زندانبانی و آثار و تبعات ناشی از قرار دادن اشخاص در حبس انفرادی) از مصاحبه، مطالعات میدانی و نظرات اساتید رشته روان‌پزشکی و روان‌شناسی نیز بهره برده‌ام.
مخاطب اصلی کتاب چه کسانی هستند، و به عبارت بهتر بیشتر برای چه کسانی کاربرد دارد؟ آیا زبان و نثر به گونه‌ای انتخاب شده است که افرادی که تخصصی در زمینه حقوق ندارند هم، بتوانند از محتوای آن استفاده کنند؟
مخاطبان اصلی این کتاب کلیه دانش‌جویان، دانش‌آموختگان، اساتید، وکلا، قضات و سایر عزیزان فعال و علاقه‌مند به رشته حقوق و نیز مباحث مرتبط با حقوق بشر هستند. با این حال، با توجه به تخصصی بودن اصطلاحات رشته حقوق و فقه و حقوق، ممکن است در نگاه نخست، متن کتاب کمی سنگین به نظر برسد. به همین دلیل، به تمامی عزیزانی که قصد مطالعه این کتاب را دارند پیشنهاد می‌کنم مباحث مربوط به کلیات را نیز همچون سایر فصول به دقت مورد مطالعه قرار دهند.
«حبس انفرادی از دیدگاه اسلام» نسبت به کتاب‌های مشابه خود، چه مزیت‌ها و ویژگی‌هایی برای مخاطب دارد؟
همان‌طور که پیش‌تر نیز عرض کردم، متأسفانه به خاطر برخی کم‌لطفی‌ها و مسائل سیاسی، تا کنون کمتر کسی به بررسی علمی و همه جانبه موضوع حبس انفرادی پرداخته و به جرئت می‌توان گفت آثار نوشته شده در این حوزه کمتر از انگشتان یک دست است. با توجه به این مسئله، بنده تلاش کردم تا به دور از هر گونه سیاست‌زدگی و در فضایی کاملاً علمی، به بررسی همه جانبه موضوع حبس انفرادی پرداخته و ضمن تبیین ماهیت، ویژگی‌ها، موارد استفاده از این شیوه زندانبانی و آثار و نتایج ناشی از آن، مسئله مشروعیت یا عدم مشروعیت این شیوه از زندانبانی را به همراه قائلین به هر دیدگاه و ادله ارائه شده از سوی ایشان مورد بررسی و ارزیابی قرار دهم. در کنار تمامی مباحث یاد شده، از مفاد مندرج در کنوانسیون‌های بین‌المللی مرتبط با حقوق بشر نیز استفاده کرده‌ام. بر همین اساس، می‌توانم ادعا کنم که یکی از مهم‌ترین شاخصه‌های این اثر، جامعیت آن است.
در تحقیقات خود که در رابطه با موضوع این کتاب است، چه نتایجی به دست آورده‌اید، اگر امکان دارد چند جمله‌ای از این نتیجه و چکیده تحقیق را برایمان بگویید؟
مهم‌ترین نتیجه‌ای که بنده از تحقیقات خود بدست آوردم، آن است که بر اساس منابع دین مبین اسلام، اصول مسلم و پذیرفته شده رشته حقوق و نیز مفاد کنوانسیون‌های بین‌المللی، حبس انفرادی مشروعیت نداشته و اصل بر ممنوعیت استفاده از این شیوه زندانبانی است. به علاوه، ادله‌ای که در جهت اثبات مشروعیت استفاده از این شیوه زندانبانی در موارد استثنا (و از باب حکم ثانویه) ارائه شده، دارای اشکالات جدی است و بر این اساس، حتی در موارد استثنائی نیز نمی‌توان متهمان یا محکومان را در سلول انفرادی مورد نگهداری قرار داد.
امروزه سیاست‌های قضائی، به ویژه در کشور، به سوی حبس‌زدایی و اجرای مجازات‌های جایگزین حبس است. به طور کلی در این‌باره چه نقطه نظراتی دارید؟ با توجه به تحقیقاتی که داشته‌اید، چه مجازاتی را جایگزین حبس انفرادی پیشنهاد می‌دهید؟
نظر به آن که حبس انفرادی در دو مرحله تحقیقات مقدماتی و اجرای حکم مجازات و در خصوص طیف وسیعی از متهمان و محکومان مورد استفاده قرار می‌گیرد، نمی‌توان تنها یک جایگزین را برای این شیوه زندانبانی معرفی کرد. در توضیح پیرامون این مسئله باید گفت متأسفانه وفق قوانین و مقررات حاکم بر کشور، یکی از موارد استفاده از حبس انفرادی، در مرحله تحقیقات مقدماتی است که با هدف کشف جرم و تکمیل تحقیقات از طریق اخذ اقرار از متهم صورت می‌گیرد. در این حالت، بهترین جایگزین حبس انفرادی «انجام صحیح و به موقع تحقیقات مقدماتی»، «استفاده از شیوه‌ای نوین پلیسی در جهت کشف جرم»، «افزایش سطح علمی و تجربی مرحله تحقیقات مقدماتی از طُرُقی چون آموزش تخصصی ضابطین» و… است.
در مرحله اجرای مجازات کیفر نیز متناسب با این که حبس انفرادی برای چه مجرمی مورد استفاده قرار می‌گیرد، جایگزین‌های مختلفی را می‌توان برای آن مطرح نمود؛ مهم‌ترین اقدام در جهت کاهش ارتکاب جرائم زندانیان که منجر به استفاده از حبس انفرادی به عنوان کیفر ایشان می‌گردد، حبس‌زادیی و استفاده از مجازات‌های جایگزین حبس و البته متناسب با شخصیت زندانیان است. در مرحله بعد نیز تفکیک و طبقه‌بندی صحیح محبوسان، افزایش فضا و امکانات بازداشتگاه‌ها و زندان‌ها و نیز افزایش سطح دانش و آگاهی زندانیان و نیز کارکنان زندان، استفاده از مراکز اقدامات تأمینی و تربیتی برای مجرمین خطرناک و نیز بیماران روانی و… بهترین جایگزین‌های این شیوه از زندانبانی محسوب می‌شوند. در یک جمع‌بندی کلی، اصلاح عملکرد دستگاه قضائی و نیز استفاده از تمامی ظرفیت‌های موجود در این حوزه منجر خواهد شد که عملاً نیازی با استفاده از حبس انفرادی به وجود نیاید.
به انتخاب خود، پاراگرافی از کتاب را با شماره صفحه، برای مخاطبان محترم هفته‌نامه، مشخص کنید.
بخشی را از صفحه ۱۶۰ معرفی می‌کنم. در این صفحه آمده است: «…قانون‌گذار در مادّه ۴ آیین‌نامه ممنوعیّت تشکیل بازداشتگاه‌های اختصاصی، یکی از ادلّه مشروعیّت حبس انفرادی از باب حکم ثانویّه را اضطرار دانسته و ابراز داشته چنانچه بنا به اضطرار، نیاز به نگهداری محکومان در بازداشتگاه‌های انفرادی با توجه به مستندات قانونی و یا تشخیص مقامات قضائی‌ ضروری احساس شود، این امر با اجازه کتبی مقام قضائی و با ذکر علّت برای مدّت معیّن امکان‌پذیر خواهد بود. هم‌چنین بر اساس بند ث مادّه ۶ قانون جرم سیاسی، استفاده از روش زندانبانی انفرادی در خصوص متّهمان و محکومان به جرائم سیاسی و در مواردی که مقام قضائی بیم تبانی دهد یا آن را برای تکمیل تحقیقات مقدّماتی ضروری بداند، جایز است که به نظر می‌رسد این جواز ناشی از قاعده اضطرار باشد. بنابر توضیحات مذکور و با توجّه به آنکه در قسمت گذشته ثابت گردید اصل بر عدم مشروعیّت حبس انفرادی است، در صورتیکه قائل به مشروعیّت حبس انفرادی از باب حکم ثانویّه و با استناد به قاعده اضطرار شویم، این دلیل (صرف نظر از صحّت یا عدم صحّت) تنها توانایی اثبات مشروعیّت حبس انفرادی برای متّهمان و محکومان به جرائم سیاسی و امنیّتی را داشته و در خصوص اطفال ساکن در کانون اصلاح و تربیت، محبوسان متخلّف و مخلّ نظم عمومی زندان یا بازداشتگاه، و هم‌چنین سایر متّهمان و محکومان اصل بر عدم مشروعیّت بکارگیری شیوه زندانبانی انفرادی خواهد بود.»
در رابطه با این مبحث توضیحی بفرمایید.
در توضیح پیرامون نحوه استناد به قاعده اضطرار باید گفت قانون‌گذار ایران بر این باور است که با توجّه به اهمیّت و میزان تأثیرگذاری جرائم سیاسی و امنیّتی بر زندگی عموم افراد جامعه و ضرورت حفظ بقای حکومت اسلامی، مقام قضائی در رسیدگی به این قبیل جرائم عموماً دچار حالت اضطرار شده و به منظور تکمیل تحقیقات مقدّماتی، کشف حقیقت و حتّی در برخی موارد به منظور حفظ جان متّهمان و محکومان جرائم مذکور، چاره‌ای جز استفاده از شیوه زندانبانی سلولی نخواهد داشت. از همین‌رو، مقنّن این اجازه را به مقام قضائی داده که در موارد مذکور که از مصادیق حالت اضطرار محسوب می‌گردد، از حبس انفرادی استفاده نماید.

مطالعه بیشتر بستن